Muốn có một khoản tiền sau năm năm, cách tính nhanh nhất là đi ngược từ đích: chốt số tiền cần có vào thời điểm đó, trừ đi phần đã có cùng phần lãi của nó, rồi chia phần còn thiếu cho 60 tháng. Nếu tính thêm lãi giả định của chính các khoản góp, khoản phải để mỗi tháng sẽ nhẹ đi một chút.
Bài này đi qua năm bước với một ví dụ giả định xuyên suốt: một gia đình cần khoảng 300 triệu đồng theo giá hôm nay cho một việc lớn sau năm năm, hiện đã có 50 triệu. Mọi mức lãi và mức tăng giá chỉ là con số tròn để minh hoạ, không phải dự báo và không phải gợi ý gửi tiền ở đâu.
Tính ngược là gì và vì sao nên bắt đầu từ đích
Cách để dành thông thường là đi xuôi: mỗi tháng dư bao nhiêu thì cất bấy nhiêu, cuối năm xem được bao nhiêu. Cách này không có lỗi gì, nhưng nó không trả lời được câu hỏi quan trọng nhất của người đang có một việc lớn phía trước: đến hạn có đủ không.
Tính ngược đảo chiều câu hỏi. Đặt đích trước, rồi hỏi từ hôm nay đến đích phải đi mỗi tháng bao xa. Kết quả là một con số cụ thể cho tháng này, và cũng là thước đo để biết tháng nào đang chậm. Người làm kế hoạch tài chính cho gia đình hầu như đều dùng cách này cho những việc có thời hạn.
Năm năm là một khoảng thời gian đặc biệt. Đủ dài để lãi kép bắt đầu góp phần và để giá cả kịp thay đổi, nhưng đủ ngắn để không ai dám chắc mình sẽ tự có tiền nếu cứ để mọi thứ tự trôi. Những việc hay rơi vào khoảng này là tiền đặt cọc mua nhà, đổi xe, mở một cửa hàng nhỏ, quỹ học đại học khi con đang học cấp hai.
Phép tính có năm bước: chốt số tiền ở thời điểm cần, trừ phần đã có, chia đều không lãi, tính lại có lãi, và cuối cùng kiểm bằng một bảng cộng dồn. Mỗi bước đều làm được bằng máy tính bỏ túi, bảng tính chỉ giúp nhanh hơn và đỡ nhầm.
Bước 1: chốt số tiền cần có vào thời điểm cần
Số tiền hôm nay báo giá cho một việc chưa chắc là số tiền bạn phải trả sau năm năm. Nếu việc đó chịu ảnh hưởng của giá cả, như vật liệu xây dựng, học phí, giá xe, thì nên nhân thêm một mức tăng giá giả định cho từng năm trước khi tính tiếp.
Ví dụ giả định: cần 300 triệu theo giá hôm nay, giả định giá tăng 4% mỗi năm. Sau một năm là 300 nhân 1,04, sau năm năm là 300 nhân 1,04 mũ 5. Trên máy tính bỏ túi, bấm 1,04 nhân với chính nó năm lần được khoảng 1,2167; nhân với 300 triệu ra khoảng 365 triệu. Đó mới là số tiền đích thật.
Chênh 65 triệu chỉ vì giá tăng là khoản rất dễ bị bỏ quên. Nhiều người tính đúng từng đồng khoản góp nhưng đặt đích theo giá hôm nay, đến hạn thì đủ tiền theo giá cũ mà thiếu tiền theo giá mới.
Mức tăng giá nên chọn bao nhiêu là chuyện của từng loại chi phí. Không có con số đúng cho mọi nhà. Một cách thận trọng là lấy một mức tròn, hơi cao hơn những gì bạn đang cảm thấy, và mỗi năm xem lại một lần. Với việc mà giá gần như cố định, ví dụ một khoản cần trả theo hợp đồng đã ký, thì bỏ qua bước này.
Bước 2: trừ phần đã có và phần lãi nó tự sinh
Gia đình trong ví dụ đã có sẵn 50 triệu dành cho việc này. Khoản 50 triệu đó cũng nằm yên năm năm, nên nếu được giữ ở nơi có lãi thì nó cũng lớn lên. Với lãi giả định 5% mỗi năm, nhập lãi hằng tháng, 50 triệu sau 60 tháng thành khoảng 64 triệu.
Cách tính tay: lấy lãi tháng là 5% chia 12, tức khoảng 0,4167% mỗi tháng. Bấm 1,004167 mũ 60, được khoảng 1,2834; nhân với 50 triệu ra khoảng 64 triệu. Nếu khoản đó chỉ nằm trong ví hoặc tài khoản thanh toán gần như không lãi thì giữ nguyên 50 triệu.
Phần còn thiếu khi đó là 365 trừ 64, khoảng 301 triệu, hoặc 315 triệu nếu không tính lãi cho khoản đã có. Đây là phần mà các khoản góp hằng tháng phải lấp.
Bước này hay bị làm ngược: người ta trừ 50 triệu khỏi 300 triệu theo giá hôm nay rồi mới nhân tăng giá, hoặc quên luôn khoản đã có. Thứ tự đúng là đưa cả đích lẫn khoản đã có về cùng một thời điểm, là ngày đích, rồi mới trừ. Hai con số ở hai thời điểm khác nhau thì không trừ trực tiếp cho nhau được.
Bước 3 và 4: chia đều, rồi tính lại với lãi giả định
Bản chia đều không lãi là 315 triệu chia 60 tháng, ra 5,25 triệu mỗi tháng. Đây là mức trần: nếu không có đồng lãi nào, góp đúng mức này vẫn về đích. Khi các khoản góp cũng sinh lãi, khoản cần góp giảm xuống. Bảng dưới tính cho cả khoản đã có lẫn khoản góp, cùng một mức lãi giả định.
| Lãi giả định mỗi năm | Khoản đã có sau 5 năm | Phần còn thiếu | Góp mỗi tháng |
|---|---|---|---|
| 0% | 50 triệu | 315 triệu | 5,25 triệu |
| 4% | khoảng 61 triệu | khoảng 304 triệu | khoảng 4,58 triệu |
| 5% | khoảng 64 triệu | khoảng 301 triệu | khoảng 4,42 triệu |
| 6% | khoảng 67 triệu | khoảng 298 triệu | khoảng 4,26 triệu |
Công thức cho cột cuối: khoản góp bằng phần còn thiếu nhân với lãi tháng, chia cho hiệu của 1 cộng lãi tháng mũ 60 trừ 1. Viết gọn: góp bằng F nhân r chia cho ((1 + r) mũ n trừ 1). Trong bảng tính, hàm PMT làm việc này trong một ô, cách gõ nói ở bài riêng về hàm PMT.
Đọc bảng sẽ thấy chênh lệch giữa các mức lãi giả định không lớn như nhiều người nghĩ. Từ 0% lên 6%, khoản góp chỉ giảm khoảng một triệu. Trong năm năm, phần lớn số tiền đích vẫn đến từ chính tiền bạn góp vào, không phải từ lãi. Vì vậy đừng chọn mức lãi giả định cao để làm khoản góp nhẹ đi trên giấy; nên chọn mức thận trọng.
Bước 5: kiểm ngược bằng bảng cộng dồn
Công thức dễ gõ nhầm, nên luôn kiểm lại bằng một bảng cộng dồn theo tháng. Bảng có bốn cột: tháng, số dư đầu tháng, tiền lãi, tiền góp, số dư cuối tháng.
- Dòng đầu: số dư đầu tháng là 50 triệu khoản đã có.
- Tiền lãi tháng bằng số dư đầu tháng nhân lãi tháng giả định, ví dụ 0,4167%.
- Số dư cuối tháng bằng số dư đầu tháng cộng tiền lãi cộng khoản góp vừa tính.
- Dòng sau lấy số dư cuối tháng của dòng trước làm số dư đầu tháng.
- Kéo xuống đủ 60 dòng và xem dòng cuối cùng.
- Nếu dòng cuối xấp xỉ 365 triệu thì khoản góp đúng; lệch nhiều thì đã gõ sai công thức hoặc sai số kỳ.
Bảng cộng dồn còn có lợi ích thứ hai: nó trở thành chính bảng theo dõi tiến độ. Mỗi tháng bạn ghi số dư thật bên cạnh số dư kế hoạch, thấy ngay mình đang trước hay sau đường dự tính. Không có bảng tính thì kẻ tay trên giấy, mỗi năm chỉ cần ghi 12 dòng, năm năm là 60 dòng, không nhiều.
Khi kết quả vượt sức góp
Kéo dài thời hạn nếu được. Nếu việc đó dời được, thêm hai năm sẽ làm khoản góp giảm rõ. Cùng ví dụ trên, từ năm năm kéo thành bảy năm thì 84 kỳ góp chia nhau phần thiếu thay vì 60 kỳ.
Xét lại số tiền đích. Hỏi lại xem có hạng mục nào cắt được, có phương án rẻ hơn mà vẫn đạt việc chính hay không. Hạ đích 10% là bớt được gần 10% khoản góp.
Thêm khoản góp không đều. Thưởng cuối năm, lương tháng thứ mười ba có thể dành riêng một phần cho mục tiêu. Khi đó khoản góp tháng có thể thấp hơn, miễn tổng mỗi năm vẫn đủ.
Không chọn cách đẩy lãi giả định lên. Gõ 10% vào ô lãi để khoản góp nhỏ lại chỉ đẹp trên giấy. Lời mời nào hứa mức lãi giúp bạn "đủ tiền sớm" cần được đọc rất kỹ, vì lãi cao luôn đi với rủi ro cao.
Chấp nhận về đích từng phần. Có việc chia được thành từng chặng, như sửa nhà làm phần mái trước, phần bếp sau. Chia chặng thì mỗi chặng có đích nhỏ hơn và đến sớm hơn.
Rà lại phép tính mỗi năm một lần
Kế hoạch năm năm được lập trên ba giả định: mức tăng giá, mức lãi và khả năng góp đều. Cả ba đều sẽ lệch ít nhiều theo thời gian. Vì vậy phép tính ngược không phải làm một lần rồi cất đi, mà nên làm lại mỗi năm, tốt nhất vào cùng một thời điểm dễ nhớ như sau Tết hoặc đầu năm học.
Khi rà lại, bắt đầu từ số dư thật đang có, không phải số dư kế hoạch. Đưa nó vào chỗ "khoản đã có" ở bước 2, cập nhật số tiền đích nếu giá của việc cần làm đã đổi, và đếm lại số tháng còn lại. Ví dụ giả định: sau năm thứ nhất, số tháng còn 48, số dư thật là 58 triệu, đích vẫn khoảng 365 triệu. Tính lại theo năm bước sẽ ra khoản góp mới cho bốn năm còn lại.
Nếu khoản góp mới thấp hơn khoản cũ, nghĩa là năm qua bạn đã đi trước kế hoạch, có thể giữ nguyên mức góp để về đích sớm hơn. Nếu cao hơn, nghĩa là đang chậm, cần quyết định sớm giữa tăng góp, dời hạn hay hạ đích. Phát hiện chậm ở năm thứ hai luôn dễ xử lý hơn nhiều so với phát hiện ở năm thứ năm.
Ghi lại mỗi lần rà soát vào cuối bảng cộng dồn: ngày rà, số dư thật, đích mới, khoản góp mới. Những dòng ghi chú này cho thấy kế hoạch đã thay đổi thế nào và vì sao, giúp lần lập mục tiêu sau sát thực tế hơn.
Câu hỏi thường gặp
Muốn có 300 triệu sau 5 năm thì mỗi tháng phải để bao nhiêu?
Nếu không tính lãi, 300 triệu chia 60 tháng là 5 triệu mỗi tháng. Với lãi giả định 5% mỗi năm nhập lãi hằng tháng, khoản góp còn khoảng 4,4 triệu. Nếu đã có sẵn một khoản, trừ nó và lãi của nó trước khi chia.
Có cần tính mức tăng giá khi đặt mục tiêu năm năm không?
Nên tính nếu khoản chi chịu ảnh hưởng của giá cả như vật liệu, học phí, giá xe. Nhân số tiền hôm nay với 1 cộng mức tăng giá giả định, mũ số năm. Với giả định 4% mỗi năm, 300 triệu hôm nay thành khoảng 365 triệu sau năm năm.
Khoản tiền đã có sẵn được tính vào kế hoạch thế nào?
Đưa khoản đó về giá trị ở ngày đích bằng cách nhân với 1 cộng lãi tháng, mũ số tháng, rồi lấy số tiền đích trừ đi. Phần còn thiếu mới là phần các khoản góp hằng tháng cần lấp.
Vì sao đổi mức lãi giả định mà khoản góp thay đổi ít?
Vì trong năm năm phần lớn số tiền đích vẫn là tiền gốc bạn góp vào. Lãi kép cần thời gian dài mới góp phần lớn. Do đó nên chọn mức lãi giả định thận trọng thay vì mức cao cho đẹp số.
Làm sao kiểm khoản góp đã tính đúng chưa?
Lập bảng cộng dồn 60 dòng: số dư đầu tháng, cộng lãi tháng, cộng khoản góp, ra số dư cuối tháng. Dòng cuối xấp xỉ số tiền đích là đúng. Bảng này dùng luôn để theo dõi tiến độ hằng tháng.
Nếu khoản góp tính ra vượt sức thì làm gì?
Có ba núm để vặn: kéo dài thời hạn, hạ số tiền đích, hoặc thêm các khoản góp không đều như tiền thưởng. Không nên vặn bằng cách tự đặt mức lãi giả định cao hơn, vì đó chỉ là đổi con số trên giấy.