TichSan.comTích Sản
Tích sản và lãi kép

Lãi kép chạy ngược: khoản nợ quá hạn phình ra theo cùng một cơ chế

Cơ chế lãi sinh lãi làm tiền tích luỹ lớn dần cũng làm khoản nợ phình ra khi chậm trả. Bài tính bằng ví dụ giả định: trả tối thiểu, trả cố định và cách thoát vòng nợ.

A Vietnamese couple sitting on a sofa at night under a single lamp, looking worried at a stack of envelopes on a low table, a calculator between them

Lãi kép không đứng về phía ai. Cùng cơ chế lãi được cộng vào gốc rồi sinh lãi tiếp làm khoản tích luỹ lớn dần cũng làm một khoản nợ chậm trả phình ra, thường nhanh hơn nhiều vì lãi suất của nợ thường cao hơn tỷ lệ sinh lời của tiền tích luỹ.

Người hiểu lãi kép ở chiều tích luỹ thường dễ hiểu ở chiều nợ, nhưng ít ai ngồi tính cụ thể. Bài này dùng ví dụ giả định số tròn, không gắn với sản phẩm vay nào, để chỉ ra khoản nợ lớn lên thế nào khi không trả, vì sao trả mức tối thiểu là cái bẫy chậm, và phép tính nói gì về thứ tự ưu tiên giữa trả nợ và tích luỹ. Bài không khuyên vay hay không vay; quyết định là của mỗi gia đình, phép tính chỉ giúp quyết định đó sáng rõ hơn.

Lãi kép ở chiều nợ vận hành thế nào

Ở chiều tích luỹ, lãi được cộng vào số dư và kỳ sau tính lãi trên số dư mới, lớn hơn. Ở chiều nợ, mọi thứ y hệt: phần lãi chưa trả được cộng vào dư nợ, và kỳ sau lãi tính trên dư nợ mới, lớn hơn. Người ta hay gọi là "lãi chồng lãi". Cách gọi khác nhau, cơ chế là một.

Khác biệt nằm ở hai chỗ. Thứ nhất, lãi suất của nợ tiêu dùng, nợ thẻ, nợ quá hạn thường cao hơn hẳn tỷ lệ sinh lời của tiền để dành, nên cùng một khoảng thời gian, nợ lớn nhanh hơn tiền tích luỹ. Thứ hai, nợ quá hạn thường bị tính thêm lãi phạt hoặc phí trễ hạn, làm tỷ lệ thật còn cao hơn con số ban đầu. Mức cụ thể và cách tính lãi quá hạn tuỳ hợp đồng và quy định hiện hành; muốn biết chính xác khoản của mình, cần đọc hợp đồng và hỏi thẳng bên cho vay.

Vì lãi nợ hay được nêu theo tháng, người vay dễ đánh giá thấp nó. Một tỷ lệ giả định 2,5% mỗi tháng, nếu lãi bị cộng dồn hằng tháng, tương đương khoảng 34% một năm. So với một khoản tích luỹ giả định 6% một năm, tiền nợ lớn nhanh gần sáu lần. Đặt hai con số cạnh nhau như vậy là bước đầu để thấy vì sao một khoản nợ nhỏ để lâu có thể nuốt mất nhiều năm tích luỹ.

Một khoản nợ 10 triệu để không trả thì thành bao nhiêu

Giả định khoản nợ 10 triệu chịu 3% mỗi tháng, lãi chưa trả cộng dồn hằng tháng, không tính thêm phí phạt. Con số thật có thể cao hơn nếu có phí trễ hạn:

SauDư nợ ước tínhPhần do lãi chồng lãi
6 thángkhoảng 11,9 triệukhoảng 1,9 triệu
12 thángkhoảng 14,3 triệukhoảng 4,3 triệu
24 thángkhoảng 20,3 triệukhoảng 10,3 triệu
36 thángkhoảng 29 triệukhoảng 19 triệu

Theo quy tắc 72, ở 3% mỗi tháng, nợ gấp đôi sau khoảng 24 tháng, và bảng xác nhận điều đó. Ba năm không trả, khoản nợ gần gấp ba. Điều đáng sợ là đường đi của bảng: năm đầu chỉ tăng hơn 4 triệu, nghe chưa đáng lo; năm thứ ba tăng gần 9 triệu. Giống như ở chiều tích luỹ, những năm sau lớn hơn những năm đầu, chỉ là lần này sự lớn dần đứng về phía người cho vay.

Đây cũng là lý do một khoản nợ bị bỏ quên, một khoản mượn tạm tưởng sẽ trả ngay, cần được xử lý sớm nhất có thể. Mỗi tháng chờ không chỉ thêm một tháng lãi mà còn làm nền cho lãi của mọi tháng sau.

Đặt bảng này cạnh một khoản tích luỹ cho thấy sự bất cân xứng. Một gia đình góp đều 2 triệu mỗi tháng trong một năm, với tỷ lệ giả định 6% một năm, có khoảng 24,7 triệu, tức phần lãi chưa tới 1 triệu. Cùng năm đó, chỉ một khoản nợ 10 triệu bị bỏ quên ở 3% mỗi tháng đã sinh hơn 4 triệu tiền lãi. Một khoản nợ nhỏ chạy ngược có thể xoá sạch phần lãi của cả quỹ tích luỹ nhiều lần lớn hơn nó.

Trả tối thiểu, trả cố định: cùng khoản nợ, kết cục rất khác

Giả định dư nợ 20 triệu, lãi 2,5% mỗi tháng, không vay thêm. So bốn cách trả mỗi tháng:

Cách trả mỗi thángSố tháng để trả hếtTổng tiền trảTrong đó tiền lãi
Trả 500 nghìn cố địnhkhông bao giờ hết—toàn bộ khoản trả chỉ đủ lãi
Trả tối thiểu 5% dư nợ, không dưới 200 nghìnkhoảng 89 thángkhoảng 36,8 triệukhoảng 16,8 triệu
Trả 1 triệu cố địnhkhoảng 29 thángkhoảng 28,1 triệukhoảng 8,1 triệu
Trả 2 triệu cố địnhkhoảng 12 thángkhoảng 23,3 triệukhoảng 3,3 triệu

Dòng đầu là trường hợp cực đoan nhưng có thật: 500 nghìn mỗi tháng đúng bằng tiền lãi của 20 triệu ở 2,5%, nên dư nợ đứng yên mãi mãi. Người trả đều đặn mỗi tháng nhưng không bao giờ thoát nợ, và thường không nhận ra vì thấy mình vẫn trả đúng hạn.

Dòng trả tối thiểu theo phần trăm dư nợ còn tinh vi hơn. Vì dư nợ giảm thì khoản tối thiểu cũng giảm theo, việc trả kéo dài gần bảy năm rưỡi, tiền lãi bằng hơn tám phần mười khoản vay gốc. Chỉ cần chuyển sang trả cố định 1 triệu, thời gian rút xuống dưới hai năm rưỡi và tiền lãi giảm hơn một nửa. Trả cố định 2 triệu, một năm là xong. Trong mọi trường hợp, mức tối thiểu là mức để không bị phạt, không phải mức để trả nợ.

Những dấu hiệu khoản nợ đang chạy theo lãi kép

Dư nợ không giảm dù tháng nào cũng trả. Nếu sau vài tháng trả đều mà dư nợ gần như đứng yên, phần lớn tiền trả đang đi vào lãi. Cần xem lại khoản trả có vượt xa phần lãi mỗi tháng hay chưa.

Có khoản phí hay lãi phạt mới xuất hiện trên sao kê. Phí trễ hạn, phí vượt hạn mức hay lãi quá hạn là dấu hiệu khoản nợ đã chuyển sang trạng thái đắt hơn. Mỗi khoản này cũng có thể bị tính lãi tiếp.

Vay khoản này để trả khoản kia. Khi tiền trả nợ đến từ một khoản vay mới, tổng nợ không giảm mà chỉ đổi chỗ, thường kèm thêm phí. Đây là tín hiệu rõ nhất của vòng nợ.

Không biết chính xác mình đang nợ bao nhiêu và chịu lãi bao nhiêu. Khoản nợ không được ghi rõ là khoản nợ dễ phình ra nhất. Ghi lại từng khoản với dư nợ, lãi suất quy về cùng đơn vị năm, và ngày đến hạn là việc đầu tiên cần làm.

Trả nợ hay tích luỹ trước: phép tính nói gì

Khi trong nhà vừa có khoản nợ vừa muốn tích luỹ, cách so đơn giản là đặt hai tỷ lệ cạnh nhau. Mỗi đồng dùng để trả bớt một khoản nợ lãi 30% một năm là một đồng "sinh lời" chắc chắn 30%, vì nó tránh được đúng khoản lãi đó. Trong khi một đồng để vào quỹ tích luỹ, theo giả định, sinh khoảng 6% và không chắc chắn. Trong trường hợp như vậy, phép tính nghiêng hẳn về phía trả nợ đắt trước.

Có hai ngoại lệ hợp lý. Thứ nhất, một quỹ dự phòng nhỏ vẫn nên được giữ song song, vì không có nó thì một việc bất ngờ sẽ buộc phải vay thêm, thường ở mức lãi còn cao hơn. Thứ hai, với khoản nợ có lãi thấp hơn tỷ lệ tích luỹ, ví dụ khoản vay mua nhà dài hạn lãi vừa phải, việc vừa trả đúng lịch vừa tích luỹ là hợp lý. Chuyên mục tình huống tích sản trên trang có bài riêng đi sâu vào lựa chọn này.

Quan trọng nhất là thứ tự trả giữa các khoản nợ. Khi có nhiều khoản, trả đúng mức bắt buộc cho tất cả, rồi dồn mọi đồng dư vào khoản có lãi suất cao nhất cho tới khi hết, sau đó mới chuyển sang khoản kế tiếp. Cách này tối thiểu hoá tổng tiền lãi phải trả. Cách khác là trả khoản nhỏ nhất trước để có cảm giác tiến bộ sớm; nó tốn lãi hơn đôi chút nhưng giúp một số người giữ được nhịp. Cả hai đều tốt hơn nhiều so với trả tối thiểu tất cả.

Thoát khỏi vòng lãi chồng lãi: các bước theo thứ tự

Nếu nhận ra một khoản nợ đang lớn dần, làm lần lượt:

  1. Ngừng phát sinh thêm nợ mới ở khoản đó, kể cả những khoản chi nhỏ.
  2. Liệt kê mọi khoản nợ: dư nợ, lãi suất quy về một năm, khoản trả bắt buộc, ngày đến hạn.
  3. Tính phần lãi mỗi tháng của từng khoản. Khoản trả nào chỉ xấp xỉ bằng phần lãi là khoản cần tăng mức trả trước tiên.
  4. Đặt một mức trả cố định cao hơn mức tối thiểu cho khoản đắt nhất, chuyển ngay ngày nhận thu nhập.
  5. Khi có khó khăn không trả được, chủ động liên hệ bên cho vay để hỏi phương án, thay vì im lặng để phí và lãi phạt cộng dồn. Với những lời chào vay nóng hay nhóm cho vay không rõ ràng, nếu bị đe doạ, báo với công an nơi cư trú.

Thoát khỏi một vòng nợ thường mất nhiều tháng, đôi khi vài năm. Nhưng cũng như lãi kép ở chiều tích luỹ, mọi việc khó nhất ở đầu: khi dư nợ bắt đầu giảm, phần lãi mỗi tháng nhỏ lại, phần trả vào gốc lớn lên, và tốc độ thoát nợ tự nhanh dần. Lãi kép, lần này, bắt đầu làm việc cho người trả.

Câu hỏi thường gặp

Lãi kép ở khoản nợ là gì?

Là khi tiền lãi chưa trả được cộng vào dư nợ và kỳ sau tính lãi trên dư nợ mới, lớn hơn. Cơ chế giống hệt lãi kép ở chiều tích luỹ, chỉ khác là nó làm khoản nợ lớn dần, thường nhanh hơn vì lãi suất nợ thường cao hơn tỷ lệ sinh lời của tiền để dành.

Một khoản nợ để không trả thì bao lâu sẽ gấp đôi?

Dùng quy tắc 72 với lãi suất theo tháng: lấy 72 chia cho lãi suất mỗi tháng sẽ ra số tháng gấp đôi, nếu lãi bị cộng dồn hằng tháng. Ví dụ giả định 3% mỗi tháng thì khoảng 24 tháng, 2% mỗi tháng thì khoảng 36 tháng, chưa kể phí phạt.

Vì sao chỉ trả mức tối thiểu lại lâu hết nợ?

Vì mức tối thiểu thường tính theo phần trăm dư nợ, nên khi dư nợ giảm thì khoản trả cũng giảm theo, và phần lớn tiền trả đi vào lãi. Trong ví dụ giả định 20 triệu ở 2,5% mỗi tháng, trả tối thiểu mất khoảng 89 tháng, trả cố định 1 triệu chỉ mất khoảng 29 tháng.

Có nên vừa trả nợ vừa tích luỹ không?

Tuỳ lãi suất. Nếu nợ có lãi cao hơn nhiều so với tỷ lệ tích luỹ, trả nợ trước có lợi hơn, nhưng vẫn nên giữ một quỹ dự phòng nhỏ. Nếu nợ có lãi thấp và dài hạn, trả đúng lịch song song với tích luỹ là hợp lý. Quyết định cuối cùng tuỳ hoàn cảnh từng nhà.

Có nhiều khoản nợ thì nên trả khoản nào trước?

Trả đủ mức bắt buộc cho tất cả, rồi dồn phần dư vào khoản có lãi suất cao nhất cho tới khi hết, rồi chuyển sang khoản kế tiếp. Cách này tốn ít lãi nhất. Trả khoản nhỏ nhất trước tốn lãi hơn chút ít nhưng giúp một số người giữ động lực.

Không trả được nợ đúng hạn thì nên làm gì?

Chủ động liên hệ bên cho vay sớm để hỏi về các phương án có thể có, thay vì im lặng để phí và lãi quá hạn cộng dồn. Đọc kỹ hợp đồng để biết cách tính lãi quá hạn. Nếu bị đòi nợ bằng đe doạ, báo với công an nơi cư trú.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138