Chia mục tiêu theo thời hạn là xếp tiền tích luỹ vào ba ngăn: ngắn hạn cho việc trong vòng hai năm, trung hạn cho việc từ hai đến năm năm, dài hạn cho việc xa hơn năm năm. Mỗi ngăn có nhu cầu khác nhau về độ sẵn sàng rút ra và về thời gian để tiền lớn lên, nên không nên để chung.
Bài này nói cách xếp mục tiêu vào ngăn, ngăn nào ưu tiên điều gì, cách đặt tên và ghi sổ, và luật chuyển tiền giữa các ngăn. Bài không bàn chọn kênh đầu tư nào cho ngăn nào; đó là quyết định riêng của từng nhà, cần tìm hiểu kỹ và tự chịu trách nhiệm.
Ba tầng thời gian của mục tiêu tiết kiệm
Mốc hai năm và năm năm không phải luật cứng, nhưng là cách chia phổ biến và dễ nhớ. Điều quan trọng là mỗi mục tiêu chỉ thuộc một ngăn.
| Ngăn | Thời hạn | Ví dụ mục tiêu | Điều ưu tiên |
|---|---|---|---|
| Ngắn hạn | Dưới 2 năm | Quỹ Tết, du lịch, đổi điện thoại, học phí kỳ tới | Rút được đúng lúc, không mất gốc |
| Trung hạn | 2 đến 5 năm | Đổi xe, sửa nhà, đặt cọc mua nhà, mở cửa hàng nhỏ | Giữ gốc, có thêm chút lãi, rút theo kế hoạch |
| Dài hạn | Trên 5 năm | Quỹ học đại học cho con khi con còn nhỏ, quỹ tuổi già | Thời gian để lãi kép làm việc, góp đều, ít đụng tới |
Quỹ dự phòng cho việc bất ngờ như ốm đau, mất việc thì đứng ngoài ba ngăn này. Nó không có ngày đích, chỉ có mức đủ, và phải luôn sẵn sàng. Nhiều nhà gộp quỹ dự phòng vào ngăn ngắn hạn rồi lấy dùng cho việc vui, đến lúc có chuyện thật thì không còn. Nên giữ nó tách riêng hẳn.
Một mục tiêu có thể chuyển ngăn theo thời gian. Quỹ học cho con lúc con mới đi mẫu giáo là dài hạn; khi con học lớp mười một, cùng quỹ đó đã thành ngắn hạn. Khi chuyển tầng, luật giữ tiền của nó cũng đổi theo.
Vì sao không nên để chung một ngăn
Tiền chung dễ bị tiêu lẹm. Khi mọi khoản nằm chung một số dư, nhìn thấy con số lớn dễ có cảm giác dư dả. Rút ra một ít cho việc trước mắt trông vô hại, nhưng thật ra là đang lấy tiền của mục tiêu xa để trả cho mục tiêu gần.
Không đo được tiến độ từng mục tiêu. Một số dư chung không cho biết quỹ xe đã đến đâu, quỹ học đã đến đâu. Mỗi mục tiêu cần một con số riêng để so với kế hoạch riêng của nó.
Nhu cầu rút khác nhau. Tiền cho chuyến du lịch tháng sau phải lấy ra được ngay; tiền cho tuổi già hai mươi năm nữa thì không cần. Để chung, hoặc bạn giữ tất cả ở chỗ rút nhanh mà lãi thấp, hoặc giữ ở chỗ lãi cao hơn mà khó rút, cả hai đều không hợp cho mọi mục tiêu.
Lãi kép cần được để yên. Ngăn dài hạn chỉ phát huy khi không bị rút ra giữa chừng. Mỗi lần rút là cắt mất phần lãi của những năm sau. Tách ngăn là cách dựng hàng rào cho khoản này.
Quyết định trong nhà rõ ràng hơn. Vợ chồng thường bất đồng không phải vì tiêu nhiều, mà vì không rõ khoản nào để làm gì. Ngăn có tên giúp mỗi lần bàn chuyện tiền đi thẳng vào việc.
Ngăn ngắn hạn: rút được đúng lúc là trên hết
Với mục tiêu dưới hai năm, lãi gần như không đáng kể trong phép tính. Ví dụ giả định: quỹ 30 triệu sau 10 tháng, góp 3 triệu mỗi tháng; dù có lãi 5% mỗi năm thì tổng lãi cả quãng cũng chỉ vài trăm nghìn. Vì thế ngăn ngắn hạn không nên đặt mục tiêu sinh lời; điều cần là đến ngày cần, tiền có đủ và rút ra được.
Nơi giữ ngăn này nên có ba đặc điểm: không lên xuống giá trị, rút được trong vài ngày, và tách khỏi tài khoản chi tiêu hằng ngày. Một tài khoản riêng hay một khoản gửi kỳ hạn ngắn khớp với ngày đích thường đáp ứng được, nhưng điều kiện rút trước hạn của từng nơi khác nhau, cần đọc kỹ trước khi gửi.
Ngăn ngắn hạn thay đổi liên tục: mục tiêu đến hạn rồi tiêu, mục tiêu mới được thêm vào. Mỗi lần một mục tiêu về đích và được dùng, gạch nó khỏi sổ và ghi rõ số tiền thực chi, để lần sau đặt mục tiêu tương tự có con số sát hơn.
Một lỗi hay gặp là để mục tiêu ngắn hạn nằm trong cùng tài khoản nhận lương. Tháng nào cũng chỉ cách một lần bấm là có thể tiêu, và rất khó giữ. Tách ra tài khoản khác dù chỉ là một bước nhỏ cũng tạo khoảng dừng cần thiết.
Ngăn trung hạn: giữ gốc và giữ lịch
Mục tiêu hai đến năm năm là vùng mà lãi bắt đầu đáng kể nhưng thời gian chưa đủ dài để chịu đựng mất mát. Ví dụ giả định: mục tiêu 200 triệu sau 60 tháng, góp đều với lãi 5% thì khoảng 2,94 triệu mỗi tháng, không lãi thì khoảng 3,33 triệu. Phần lãi lúc này đã bớt cho bạn gần 400 nghìn mỗi tháng.
Nhưng nếu khoản tiền này giảm giá trị vào đúng năm thứ tư, bạn có rất ít thời gian để bù lại trước ngày cần tiền. Vì vậy với ngăn trung hạn, nhiều nhà ưu tiên giữ gốc trên hết, chấp nhận lãi khiêm tốn. Đây là nguyên tắc chung về thời gian và rủi ro, không phải khuyên chọn kênh cụ thể nào.
Điều quan trọng thứ hai của ngăn trung hạn là lịch. Mục tiêu năm năm dễ bị coi là còn xa, nên tháng nào bỏ góp cũng thấy không sao. Đặt các mốc kiểm tra mỗi sáu tháng, so số dư thật với số dư kế hoạch, và điều chỉnh sớm khi lệch.
Khi mục tiêu trung hạn còn khoảng một năm nữa đến hạn, nên dần chuyển nó sang luật của ngăn ngắn hạn: tiền phải đặt ở chỗ rút được đúng lúc, không để tới sát ngày mới lo chuyển.
Ngăn dài hạn: thời gian là thứ làm việc chính
Với mục tiêu trên năm năm, lãi kép bắt đầu góp phần lớn. Ví dụ giả định: góp 1 triệu mỗi tháng trong 20 năm, tổng tiền gốc góp vào là 240 triệu; với lãi giả định 5% mỗi năm nhập lãi hằng tháng, số dư cuối khoảng 411 triệu. Gần một nửa số dư đến từ lãi, trong khi với mục tiêu năm năm phần lãi chỉ chiếm phần nhỏ.
Điều này dẫn tới hai nguyên tắc cho ngăn dài hạn. Thứ nhất, bắt đầu sớm quan trọng hơn bắt đầu với số tiền lớn, vì mỗi năm trễ là mất đi một năm lãi chồng lãi ở phía cuối. Thứ hai, đừng rút ra giữa chừng; một lần rút ở năm thứ năm cắt mất cả phần lãi mà khoản đó lẽ ra sinh ra trong mười lăm năm sau.
Ngăn dài hạn cũng là ngăn phải tính lạm phát nghiêm túc nhất. Một khoản 400 triệu sau 20 năm có sức mua thấp hơn nhiều so với 400 triệu hôm nay. Cách đưa mức tăng giá vào mục tiêu được nói kỹ ở các bài về lạm phát và giá trị thật trên trang.
Những quyết định về việc giữ ngăn dài hạn ở đâu, bằng hình thức nào, là chuyện mỗi gia đình cần tìm hiểu kỹ và tự quyết, có thể hỏi người có chuyên môn được cấp phép. Trang chỉ bàn phần phép tính và kỷ luật góp đều.
Ví dụ một gia đình chia ba ngăn
Ví dụ giả định: một gia đình trẻ có thể dành 7 triệu mỗi tháng cho tích luỹ, ngoài quỹ dự phòng đã đủ. Họ có bốn mục tiêu và xếp như sau.
| Mục tiêu | Ngăn | Đích và thời hạn | Góp mỗi tháng (làm tròn) |
|---|---|---|---|
| Quỹ về quê ăn Tết | Ngắn hạn | 24 triệu sau 12 tháng | 2 triệu |
| Đổi xe máy | Ngắn hạn | 36 triệu sau 24 tháng | 1,5 triệu |
| Sửa nhà | Trung hạn | 120 triệu sau 48 tháng | 2,5 triệu |
| Quỹ học cho con | Dài hạn | góp đều, xem lại mỗi năm | 1 triệu |
Ngăn ngắn hạn nhận 3,5 triệu, ngăn trung hạn 2,5 triệu, ngăn dài hạn 1 triệu. Khoản cho quỹ học có vẻ nhỏ, nhưng với thời hạn mười lăm năm trở lên, nó có thời gian để lớn mà không cần góp nhiều. Khi quỹ Tết về đích sau mười hai tháng, 2 triệu đó được chia lại: một phần sang sửa nhà để về đích sớm hơn, một phần tăng cho quỹ học, rồi mùa Tết sau lại mở quỹ Tết mới.
Bảng này cho thấy chia ngăn không cần tính toán phức tạp. Mỗi dòng là một phép chia hoặc một hàm PMT, cộng lại phải bằng đúng khoản tích luỹ hằng tháng. Nếu tổng vượt quá sức góp, phải bỏ bớt hoặc dời một mục tiêu, không chia mỏng tất cả cho vừa.
Đặt tên ngăn, ghi sổ và luật chuyển tiền giữa các ngăn
Chia ngăn chỉ có tác dụng khi có luật đi kèm. Một bộ luật đơn giản cho cả nhà:
- Mỗi ngăn có tên, có danh sách mục tiêu bên trong và số tiền đích của từng mục tiêu.
- Khoản góp hằng tháng được chia cho các ngăn theo tỷ lệ đã thống nhất ngay khi nhận lương.
- Chỉ được rút từ một ngăn để trả cho mục tiêu thuộc chính ngăn đó.
- Muốn lấy tiền ngăn dài hạn cho việc khác phải cả nhà đồng ý và ghi lại lý do.
- Mục tiêu về đích sớm thì phần dư được chuyển sang ngăn khác theo thứ tự ưu tiên đã định.
- Mỗi quý ghi số dư từng ngăn vào một trang sổ để nhìn thấy cả ba lớn dần.
Luật nghe có vẻ cứng, nhưng nó bảo vệ chính bạn khỏi những quyết định lúc mệt mỏi hay bị cám dỗ. Có luật, bạn không cần dựa vào ý chí mỗi tháng; chỉ cần làm theo những gì đã tự thống nhất khi đầu óc tỉnh táo. Khi hoàn cảnh thay đổi lớn như có con, chuyển việc, thì ngồi lại sửa luật, đừng phá luật từng lần một.
Câu hỏi thường gặp
Mục tiêu ngắn hạn, trung hạn và dài hạn khác nhau thế nào?
Thường chia theo thời hạn: ngắn hạn dưới hai năm, trung hạn từ hai đến năm năm, dài hạn trên năm năm. Mỗi tầng có nhu cầu khác nhau về độ sẵn sàng rút tiền và về vai trò của lãi kép.
Có cần mở tài khoản riêng cho từng ngăn không?
Không bắt buộc, nhưng tách riêng giúp tránh tiêu lẹm và đo được tiến độ. Nếu không tách tài khoản, ít nhất phải ghi sổ số dư của từng ngăn và từng mục tiêu, không chỉ nhìn tổng.
Quỹ dự phòng có thuộc ngăn ngắn hạn không?
Nên tách riêng. Quỹ dự phòng không có ngày đích mà chỉ có mức đủ, và phải luôn sẵn sàng cho việc bất ngờ. Gộp vào ngăn ngắn hạn dễ bị dùng cho việc vui rồi hết khi cần thật.
Vì sao ngăn dài hạn không nên rút giữa chừng?
Vì phần lớn giá trị của khoản dài hạn đến từ lãi chồng lãi ở những năm cuối. Rút ra sớm không chỉ mất số tiền đó mà mất cả phần lãi nó lẽ ra sinh ra trong nhiều năm còn lại.
Khi nào chuyển một mục tiêu từ ngăn này sang ngăn khác?
Khi thời hạn còn lại đổi tầng. Mục tiêu dài hạn còn dưới năm năm thì theo luật trung hạn, còn khoảng một năm thì nên chuyển dần sang chỗ rút được đúng lúc như ngăn ngắn hạn.
Mỗi tháng chia tiền góp cho các ngăn theo tỷ lệ nào?
Không có tỷ lệ chung cho mọi nhà. Tính khoản góp cần thiết của từng mục tiêu bằng phép tính ngược, cộng theo ngăn, rồi so với khả năng góp. Thiếu thì xếp ưu tiên và điều chỉnh thời hạn mục tiêu.