Một mục tiêu tiết kiệm quá xa vời là mục tiêu đòi khoản góp hằng tháng vượt quá sức mình. Để đưa nó về tầm với chỉ có ba núm để vặn: hạ số tiền đích, kéo dài thời hạn, hoặc tăng tiền góp; thường phải vặn kết hợp hai núm. Núm thứ tư mà nhiều người lỡ chọn là tự đặt mức lãi giả định cao hơn, và đó là núm không nên đụng.
Bài lấy ví dụ giả định một mục tiêu 1 tỷ đồng để so ba núm bằng con số. Mọi mức lãi đều là giả định tròn, không phải dự báo, không phải gợi ý gửi tiền hay đầu tư ở đâu.
Dấu hiệu mục tiêu đang quá xa
Khoản góp cần thiết vượt phần dư thật mỗi tháng. Tính ngược ra khoản góp rồi so với thu nhập trừ chi tiêu thật. Nếu khoản góp lớn hơn phần dư, mục tiêu đang xa ngay trên giấy.
Ba tháng góp thử không giữ được. Có những mục tiêu nhìn thì vừa sức nhưng làm thì vỡ ở tháng thứ hai, thứ ba. Ba tháng liền góp thiếu là dấu hiệu đáng tin hơn mọi phép tính.
Phải cắt những khoản không nên cắt. Nếu để đủ khoản góp mà phải bớt tiền ăn của con, bỏ khám bệnh định kỳ hay thôi gửi tiền cho cha mẹ, mục tiêu đang đòi quá nhiều.
Mục tiêu đặt theo cảm hứng. Con số tròn đẹp như một tỷ, hai tỷ thường đến từ cảm hứng hay so sánh với người khác, không từ việc cụ thể cần tiền. Mục tiêu không gắn với việc thật thì khó có lý do để giữ.
Đã nhiều lần đặt lại cùng một mục tiêu. Đầu năm nào cũng hứa, giữa năm nào cũng bỏ là dấu hiệu mục tiêu cần được thiết kế lại, không phải cần thêm quyết tâm.
Ba núm vặn và một núm không nên đụng
Ba con số của một mục tiêu là số tiền, thời hạn và khoản góp. Lãi giả định là con số thứ tư trong công thức, nhưng nó không nằm trong tay bạn.
| Núm | Vặn thế nào | Ưu điểm | Điều cần cân nhắc |
|---|---|---|---|
| Hạ số tiền đích | Bớt hạng mục, chọn phương án gọn hơn, chia chặng | Khoản góp giảm tương ứng ngay | Có còn đạt việc chính không |
| Kéo dài thời hạn | Dời ngày đích ra sau | Khoản góp giảm mạnh, lãi kép thêm thời gian | Việc đó có dời được không, giá có tăng thêm |
| Tăng tiền góp | Cắt chi, tăng thu, dồn tiền thưởng | Giữ được đích và hạn | Có giữ được nhiều năm không |
| Đẩy lãi giả định lên | Gõ mức lãi cao hơn vào công thức | Đẹp trên giấy | Không thay đổi gì ngoài đời, dễ dẫn tới lời mời rủi ro |
Nhìn bảng sẽ thấy ba núm đầu đều đòi đánh đổi thật: bớt việc, chờ lâu hơn, hoặc sống tiết kiệm hơn. Núm thứ tư thì không đòi gì cả, chính vì thế nó nguy hiểm. Phép tính dựa trên lãi giả định cao chỉ cho cảm giác đã giải quyết được vấn đề, trong khi vấn đề vẫn nguyên.
Cách làm tốt là thử từng núm riêng lẻ trước để hiểu tác dụng của nó, rồi mới thử kết hợp. Mỗi lần thử ghi lại khoản góp tương ứng, đặt cạnh nhau để chọn.
Hạ mốc: bớt số tiền hoặc chia thành nhiều chặng
Ví dụ giả định: một người 30 tuổi muốn có 1 tỷ đồng sau 7 năm cho khoản trả trước khi mua nhà. Với lãi giả định 5% mỗi năm, khoản góp cần khoảng 9,97 triệu mỗi tháng, trong khi phần dư thật chỉ khoảng 5 triệu. Mục tiêu đang xa gần gấp đôi.
Hạ mốc nghĩa là hỏi lại vì sao là 1 tỷ. Có thể là một căn nhỏ hơn, một khu xa trung tâm hơn, hoặc tỷ lệ trả trước thấp hơn. Mỗi phương án là một con số đích mới. Nếu đích hạ xuống 600 triệu với cùng 7 năm, khoản góp còn khoảng 5,98 triệu, đã gần với sức góp.
Một dạng hạ mốc khác là chia chặng. Thay vì một mục tiêu 1 tỷ sau bảy năm, đặt chặng một là 300 triệu sau ba năm. Chặng ngắn, đích nhỏ, thấy được kết quả sớm. Khi về chặng một, đánh giá lại thu nhập và hoàn cảnh rồi đặt chặng hai. Nhiều người thấy cách này dễ giữ hơn hẳn so với nhìn một con số khổng lồ ở rất xa.
Hạ mốc không phải từ bỏ. Nó là đổi một mục tiêu không thể đạt lấy một mục tiêu đạt được, và mục tiêu đạt được thì sinh ra tiền thật, còn mục tiêu không đạt được chỉ sinh ra cảm giác thất bại.
Kéo dài thời hạn: núm có tác dụng mạnh nhất
Vẫn ví dụ 1 tỷ đồng, lãi giả định 5% mỗi năm nhập lãi hằng tháng, góp cuối tháng, bắt đầu từ con số không. Bảng so khoản góp theo thời hạn.
| Thời hạn | Số kỳ góp | Góp mỗi tháng | Tổng tiền gốc góp vào |
|---|---|---|---|
| 7 năm | 84 | khoảng 9,97 triệu | khoảng 837 triệu |
| 10 năm | 120 | khoảng 6,44 triệu | khoảng 773 triệu |
| 15 năm | 180 | khoảng 3,74 triệu | khoảng 673 triệu |
Từ 7 năm lên 10 năm, khoản góp giảm gần 3,5 triệu mỗi tháng. Lên 15 năm, khoản góp chỉ còn hơn một phần ba so với bảy năm. Thời gian dài vừa có thêm kỳ để chia, vừa để lãi kép gánh phần lớn hơn: ở thời hạn 15 năm, gần một phần ba số tiền cuối cùng là phần lãi.
Nhưng kéo dài thời hạn có cái giá ẩn. Nếu mục tiêu chịu ảnh hưởng của giá cả, thêm năm là thêm tăng giá, và 1 tỷ sau 15 năm mua được ít hơn 1 tỷ sau 7 năm. Khi kéo thời hạn, nhớ nhân lại đích với mức tăng giá giả định cho đúng số năm mới. Và tự hỏi thật lòng: việc này có chờ được lâu như vậy không.
Tăng tiền góp: tìm thêm tiền từ đâu
Núm thứ ba giữ nguyên đích và hạn, chỉ tăng khoản góp. Có ba nguồn chính. Nguồn thứ nhất là cắt chi: rà lại các khoản lặp lại hằng tháng như gói cước, dịch vụ đăng ký, ăn ngoài. Mỗi khoản nhỏ, nhưng gộp lại có khi được vài trăm nghìn đến hơn một triệu mỗi tháng.
Nguồn thứ hai là tiền không đều: thưởng cuối năm, lương tháng thứ mười ba, tiền làm thêm. Thay vì tăng khoản góp tháng, có thể cam kết dồn một tỷ lệ cố định của các khoản này vào mục tiêu. Ví dụ giả định: dồn 20 triệu tiền thưởng mỗi năm tương đương góp thêm khoảng 1,7 triệu mỗi tháng.
Nguồn thứ ba là tăng thu: làm thêm, học thêm một kỹ năng để tăng lương, cho thuê một phòng trống. Đây là nguồn mạnh nhất về lâu dài nhưng chậm nhất để có kết quả.
Điều cần cân nhắc là khoản góp tăng phải giữ được nhiều năm, không chỉ vài tháng đầu hăng hái. Một khoản góp cao bị bỏ ở tháng thứ tư kém xa một khoản vừa phải giữ đều bảy năm. Tăng từng bậc, ví dụ mỗi lần tăng lương thì tăng khoản góp một nửa phần tăng, thường bền hơn tăng một lần thật nhiều.
Kết hợp các núm và đặt mốc trung gian
Hiếm khi một núm đủ. Với ví dụ 1 tỷ đồng và sức góp 5 triệu, một lời giải kết hợp là: hạ đích xuống 800 triệu bằng cách chọn phương án nhà gọn hơn, kéo hạn lên 10 năm, và dồn tiền thưởng mỗi năm. Khoản góp tháng cần khoảng 5,15 triệu theo lãi giả định 5%, gần sát sức góp, phần thiếu bù bằng tiền thưởng.
Mục tiêu mười năm cần có các mốc trung gian để không bị cảm giác xa vời quay lại. Đặt mốc mỗi năm một lần: cuối năm thứ nhất có bao nhiêu, cuối năm thứ ba có bao nhiêu. Mốc lấy từ bảng cộng dồn của chính kế hoạch. Mỗi lần chạm mốc là một lần tự xác nhận mình đang đi đúng đường.
Mốc trung gian còn là điểm để đánh giá lại. Đến mốc năm thứ ba, nếu thu nhập đã tăng, có thể vặn ngược núm thời hạn để về đích sớm hơn. Nếu hoàn cảnh xấu đi, điều chỉnh sớm vẫn tốt hơn nhiều so với để đến năm thứ chín mới biết không kịp.
Cách tính các phương án kết hợp làm được bằng hàm PMT và hàm NPER trong bảng tính: PMT cho biết khoản góp với đích và hạn đã chọn, NPER cho biết với khoản góp cố định thì mất bao nhiêu tháng. Ví dụ giả định: góp đều 5 triệu mỗi tháng với lãi 5%, để đủ 1 tỷ mất khoảng 146 tháng, hơn mười hai năm.
Núm không nên vặn: mơ một mức lãi cao hơn
Lãi giả định không nằm trong tay bạn. Số tiền, thời hạn, khoản góp là thứ bạn quyết. Mức lãi thì không. Đặt mức lãi giả định cao để khoản góp nhỏ đi là tự lừa mình trên giấy.
Mức lãi cao đi kèm rủi ro cao. Không có khoản nào vừa an toàn vừa sinh lời rất cao. Một lời mời hứa mức lãi giúp bạn đạt mục tiêu sớm gấp đôi là lời mời cần đọc kỹ nhất, không phải lời mời nên nhận nhanh nhất.
Mục tiêu xa vời là mồi ngon của lừa đảo. Người đang thấy mình không thể đạt mục tiêu bằng cách bình thường dễ bị hấp dẫn bởi các nhóm, ứng dụng hứa lãi cao. Gặp lời mời như vậy, hỏi người thân, hỏi ngân hàng của bạn hoặc báo công an nơi cư trú nếu nghi ngờ.
Dùng mức lãi thận trọng khi lập kế hoạch. Chọn mức giả định thấp hơn những gì bạn đang thấy quảng cáo. Nếu thực tế tốt hơn, bạn về đích sớm; nếu thực tế kém hơn, kế hoạch vẫn không vỡ.
Không vay để lấp mục tiêu tiết kiệm. Vay tiền để đạt một mục tiêu tích luỹ là đảo ngược bài toán: lãi kép giờ chạy ngược về phía bạn. Trang không khuyên vay cho bất kỳ mục tiêu tích luỹ nào.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mục tiêu tiết kiệm có thực tế không?
Tính ngược ra khoản góp mỗi tháng rồi so với phần dư thật sau chi tiêu. Nếu khoản góp lớn hơn phần dư, hoặc góp thử ba tháng liền không giữ được, mục tiêu đang quá xa và cần điều chỉnh.
Nên hạ số tiền hay kéo dài thời gian tiết kiệm?
Tuỳ việc có dời được không. Việc có hạn cứng thì hạ số tiền hoặc chia chặng. Việc có hạn mềm thì kéo dài thời hạn thường có tác dụng mạnh nhất, nhưng nhớ tính thêm mức tăng giá cho số năm mới.
Muốn có 1 tỷ thì mỗi tháng phải tiết kiệm bao nhiêu?
Với lãi giả định 5% mỗi năm, bắt đầu từ không, cần khoảng 9,97 triệu mỗi tháng nếu muốn đủ sau 7 năm, khoảng 6,44 triệu nếu 10 năm và khoảng 3,74 triệu nếu 15 năm. Con số thực tế tuỳ mức lãi và khoản đã có.
Tiết kiệm 5 triệu mỗi tháng thì bao lâu được 1 tỷ?
Với lãi giả định 5% mỗi năm nhập lãi hằng tháng, mất khoảng 146 tháng, tức hơn mười hai năm. Không tính lãi thì cần 200 tháng. Có thể tính bằng hàm NPER trong bảng tính.
Có nên tìm kênh lãi cao để đạt mục tiêu nhanh hơn?
Trang không khuyên chọn kênh nào. Về nguyên tắc, lãi cao luôn đi với rủi ro cao, và lập kế hoạch nên dùng mức lãi giả định thận trọng. Lời mời hứa lãi rất cao cần được đọc kỹ và hỏi người hiểu biết trước khi giao tiền.
Mục tiêu lớn quá thì có nên bỏ hẳn không?
Không nên bỏ, mà nên thiết kế lại: chia thành chặng nhỏ, đặt mốc trung gian mỗi năm, kết hợp vài núm điều chỉnh. Một mục tiêu nhỏ hơn đạt được luôn tạo ra tiền thật, còn mục tiêu bỏ dở thì không.