Một dây hụi thực chất là chuỗi vay và cho vay giữa những người tham gia: người hốt sớm đang đi vay tiền của cả dây và trả dần, người hốt muộn đang cho cả dây vay và nhận lại cả gốc lẫn phần tiền thăm. Tính bằng con số, lãi ngầm của một dây hụi có bỏ thăm có thể lên tới vài phần trăm mỗi tháng, đổi lại là rủi ro không có ai bảo đảm nếu dây vỡ.
Hụi, hay họ, phường, biêu tuỳ vùng, là cách góp tiền lâu đời dựa trên chữ tín giữa người quen. Bài này không bàn khía cạnh pháp lý; chỉ dùng một ví dụ giả định để tính tiền đóng, tiền nhận, lãi ngầm của từng chân, và đo xem ai gánh rủi ro nhiều nhất khi dây hụi đứt giữa chừng.
Cách một dây hụi vận hành, nói bằng con số
Cách chơi khác nhau giữa các vùng và các dây, nên ở đây dùng một kiểu phổ biến để làm ví dụ. Một dây gồm 10 chân, mỗi kỳ là một tháng, mỗi chân góp 2 triệu đồng. Kỳ đầu chủ hụi hốt, mọi người đóng đủ. Từ kỳ hai, những người chưa hốt bỏ thăm, tức là ghi số tiền mình sẵn lòng bớt cho cả dây để được hốt kỳ đó; ai bỏ thăm cao nhất được hốt.
Sau khi đã hốt, chân đó gọi là chân đã hốt, ở nhiều nơi gọi là hụi chết, và từ kỳ sau phải đóng đủ 2 triệu mỗi kỳ. Những chân chưa hốt, gọi là hụi sống, chỉ đóng 2 triệu trừ đi tiền thăm của kỳ đó. Kỳ cuối chỉ còn một người chưa hốt nên không ai bỏ thăm, người này nhận đủ.
Để dễ tính, giả định tiền thăm từ kỳ hai đến kỳ chín đều là 300 nghìn đồng. Thực tế tiền thăm lên xuống theo nhu cầu tiền gấp của người trong dây, kỳ đầu thường cao, càng về sau càng thấp. Nhiều dây còn có tiền công cho chủ hụi; ví dụ này bỏ qua khoản đó cho gọn.
Tiền đóng và tiền nhận của từng chân trong ví dụ
Với giả định trên, người hốt ở kỳ thứ k nhận được: tiền của những chân đã hốt trước đóng đủ, cộng tiền của những chân chưa hốt đã trừ thăm. Tổng đóng là mọi khoản người đó bỏ ra trong 10 kỳ.
| Chân hốt ở kỳ | Số tiền nhận khi hốt | Tổng tiền đóng cả dây | Chênh lệch | Lãi ngầm tính ra |
|---|---|---|---|---|
| Kỳ 2 | 15,6 triệu | 18,0 triệu | trả thêm 2,4 triệu | chi phí khoảng 3,9% một tháng |
| Kỳ 3 | 15,9 triệu | 17,7 triệu | trả thêm 1,8 triệu | chi phí khoảng 4,1% một tháng |
| Kỳ 6 | 16,8 triệu | 16,8 triệu | hoà | gần bằng không |
| Kỳ 8 | 17,4 triệu | 16,2 triệu | được thêm 1,2 triệu | lời khoảng 2,6% một tháng |
| Kỳ 10 | 18,0 triệu | 15,6 triệu | được thêm 2,4 triệu | lời khoảng 2,85% một tháng |
Cột cuối tính bằng cách tìm mức lãi mỗi tháng làm cho dòng tiền đóng và nhận của từng chân cân nhau theo thời gian, đúng như hàm IRR trên bảng tính. Chênh lệch 2,4 triệu trông nhỏ, nhưng vì người hốt kỳ hai cầm khoản tiền lớn rồi trả dần trong tám tháng, chi phí quy ra mỗi tháng khá cao. Ngược lại, người hốt cuối bỏ tiền đều trong chín tháng và nhận về một lần.
Đổi ra năm theo cách ghép: 2,85% một tháng là khoảng 40% một năm, 3,9% một tháng là khoảng 58% một năm. Đây là lý do hụi hấp dẫn với cả hai phía: người cần tiền gấp có nguồn vay không cần giấy tờ, người để dành có mức lời cao. Và cũng là lý do rủi ro đi kèm lớn tương xứng.
Hốt sớm và hốt muộn: hai vai khác nhau
Hốt sớm là đi vay. Người hốt kỳ hai nhận 15,6 triệu và sau đó phải đóng đủ 2 triệu mỗi kỳ trong tám kỳ. Nếu mục đích là có tiền gấp cho việc cần thiết, đây là một khoản vay đắt, chi phí ngầm cao hơn nhiều nguồn vay chính thức. Nếu mục đích là tích luỹ, hốt sớm đi ngược hẳn với mục đích đó.
Hốt muộn là cho vay. Người hốt cuối là người cho cả dây vay. Họ nhận phần lời từ tiền thăm, nhưng cũng là người chịu rủi ro lâu nhất: tiền của họ nằm trong dây suốt chín tháng, và chỉ thu về được nếu tất cả những người hốt trước đều tiếp tục đóng đủ.
Tiền thăm cao là tín hiệu. Khi tiền thăm kỳ nào cũng cao, nghĩa là nhiều người trong dây đang cần tiền gấp. Người cần tiền gấp cũng là người dễ gặp khó khăn khi phải đóng đủ những kỳ sau. Lời cao cho người hốt muộn đi cùng nguy cơ cao rằng có chân sẽ không đóng nổi.
Chủ hụi giữ vai trung gian. Chủ hụi thu tiền của mọi chân rồi giao cho người hốt. Nếu chủ hụi giữ tiền lâu, ghi chép không rõ hoặc tự hốt nhiều chân, rủi ro dồn hết vào một người.
Rủi ro vỡ hụi: ai mất bao nhiêu
Dây hụi vỡ khi chủ hụi không giao tiền hoặc khi nhiều chân đã hốt bỏ không đóng. Giả định trong ví dụ trên, dây vỡ ngay sau kỳ bảy, khi ba chân cuối chưa hốt.
| Chân | Đã đóng đến kỳ 7 | Đã nhận | Tiền đang treo |
|---|---|---|---|
| Hốt kỳ 2 | 2 + 5 × 2 = 12 triệu | 15,6 triệu | không mất, đang giữ của dây 3,6 triệu |
| Hốt kỳ 6 | 2 + 4 × 1,7 + 2 = 10,8 triệu | 16,8 triệu | không mất, đang giữ của dây 6 triệu |
| Chờ hốt kỳ 8 (chưa hốt) | 2 + 6 × 1,7 = 12,2 triệu | 0 | 12,2 triệu |
| Chờ hốt kỳ 10 (chưa hốt) | 2 + 6 × 1,7 = 12,2 triệu | 0 | 12,2 triệu |
Khi dây vỡ, người chưa hốt là người mất, còn người đã hốt đang giữ tiền của cả dây. Đây là bất đối xứng cốt lõi: người được lời nhiều nhất trên giấy cũng là người chịu rủi ro lớn nhất trong thực tế. Lãi ngầm 2,85% một tháng của người hốt cuối là tiền công cho việc gánh rủi ro này, không phải tiền lời chắc chắn.
Vì vậy, với tiền tích luỹ cho mục tiêu quan trọng như học phí của con hay tuổi già, việc đặt vào một dây hụi cần được cân nhắc như cho người khác vay không có bảo đảm.
Câu hỏi tự đặt trước khi vào một dây hụi
Không có lời khuyên chung nên hay không nên vào hụi; mỗi nơi, mỗi nhóm người một khác. Những câu hỏi dưới đây giúp tự đánh giá bằng con số trước khi góp.
- Mình vào để tích luỹ hay để có tiền gấp? Nếu để tích luỹ, mình có chịu được việc hốt muộn và tiền nằm trong dây gần hết thời hạn không?
- Mình biết rõ từng người trong dây không, hay chỉ biết chủ hụi?
- Chủ hụi ghi chép thế nào, ai cũng xem được sổ không, tiền giao cho người hốt có biên nhận không?
- Tiền thăm các kỳ gần đây cao hay thấp? Cao liên tục là dấu hiệu nhiều người đang thiếu tiền.
- Nếu dây vỡ khi mình chưa hốt, số tiền đang treo tối đa là bao nhiêu, và mất khoản đó thì gia đình có chao đảo không?
- Mình có đang đặt vào dây hụi những khoản đã định cho mục tiêu khác không?
Nếu câu trả lời cho câu thứ năm là "chao đảo", thì mức góp đang quá lớn so với sức chịu rủi ro, dù dây hụi có uy tín đến đâu. Khía cạnh pháp lý của hụi họ có quy định riêng; khi cần, tra văn bản hiện hành hoặc hỏi người có chuyên môn.
Tự lập bảng tính cho dây hụi của mình
Ví dụ trên dùng tiền thăm cố định cho dễ theo dõi. Với dây hụi thật, có thể tự lập một bảng tính đơn giản: mỗi hàng là một kỳ, một cột ghi tiền thăm thực tế của kỳ đó, một cột ghi số tiền mình đóng hoặc nhận, với tiền đóng ghi số âm, tiền nhận ghi số dương. Đến cuối, dùng hàm IRR trên cột tiền của mình sẽ ra lãi ngầm mỗi tháng.
Bảng này có ích ngay cả khi chưa hốt. Cột tiền đã đóng cộng dồn cho biết mỗi kỳ mình đang có bao nhiêu tiền nằm trong dây, tức là bao nhiêu đang chịu rủi ro. Nhìn con số đó lớn dần sẽ giúp quyết định tỉnh táo hơn khi có người rủ vào thêm một dây thứ hai, thứ ba.
Khi so với các cách tích luỹ khác, đừng chỉ so lãi ngầm. Hãy ghi thêm một cột rủi ro: nếu mất thì mất bao nhiêu, ai bảo đảm, có giấy tờ gì. Một khoản lời cao mà không có ai bảo đảm và không đòi được khi đứt là thứ khác hẳn một khoản lời thấp hơn nhưng có tổ chức được phép đứng sau.
Điều hụi làm được và điều nó không làm được
Công bằng mà nói, hụi tồn tại lâu đời vì nó giải quyết được những việc có thật. Nó tạo ra kỷ luật góp đều: đến kỳ là phải đóng, có người nhắc, có cái tình với hàng xóm, nên người khó giữ tiền vẫn để dành được. Nó cho người cần một khoản lớn được tiếp cận nhanh mà không cần thủ tục. Với một nhóm người quen biết lâu năm, minh bạch, chủ hụi giữ chữ tín, dây hụi có thể chạy trơn tru qua nhiều vòng.
Điều hụi không làm được là bảo đảm. Không có tổ chức nào đứng sau, không có quỹ nào bù khi một chân bỏ ngang, và chữ tín chỉ mạnh khi mọi người đều còn đủ sức đóng. Khi kinh tế khó khăn chung, nhiều chân cùng lúc gặp khó, đó cũng là lúc dây dễ đứt nhất, đúng vào lúc gia đình cần tiền tích luỹ nhất.
Nếu điều mình thật sự cần ở hụi là kỷ luật góp đều, kỷ luật đó có thể tạo bằng cách khác: tự động trích một khoản cố định ngay ngày nhận lương sang một tài khoản riêng, hoặc góp cùng người thân với sổ ghi chép rõ ràng. Danh mục về thói quen góp đều trên trang này có nhiều cách như vậy. Tách được hai nhu cầu kỷ luật và lãi cao ra, việc cân nhắc rủi ro sẽ sáng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Chơi hụi có lời không?
Tuỳ chân. Người hốt muộn thường có lời từ tiền thăm, có khi quy ra vài phần trăm mỗi tháng; người hốt sớm thường trả thêm, tức là đang đi vay. Phần lời của người hốt muộn đi kèm rủi ro mất tiền nếu dây vỡ trước khi họ hốt.
Hụi sống và hụi chết là gì?
Ở nhiều nơi, chân chưa hốt gọi là hụi sống, chỉ đóng số tiền đã trừ tiền thăm; chân đã hốt gọi là hụi chết, phải đóng đủ mỗi kỳ. Cách gọi và cách chơi khác nhau theo vùng và theo từng dây, cần hỏi rõ trước khi tham gia.
Hốt hụi sớm có lợi không?
Hốt sớm cho có tiền ngay nhưng phải đóng đủ những kỳ sau, nên thực chất là đi vay với chi phí ngầm khá cao. Trong ví dụ giả định, người hốt kỳ hai trả chi phí khoảng 3,9% một tháng. Nếu mục đích là tích luỹ thì hốt sớm đi ngược mục đích.
Vỡ hụi thì ai thiệt nhất?
Người chưa hốt thiệt nhất vì tiền đã đóng đang nằm trong dây mà chưa nhận lại. Người đã hốt thì đang giữ tiền của cả dây. Vì vậy người được lời nhiều nhất trên giấy, tức người hốt cuối, cũng là người chịu rủi ro lớn nhất.
Làm sao tính lãi ngầm của dây hụi mình đang chơi?
Lập bảng mỗi kỳ một hàng, ghi tiền mình đóng là số âm, tiền nhận là số dương, rồi dùng hàm IRR trên bảng tính. Kết quả là lãi mỗi tháng; đổi ra năm bằng cách nâng một cộng kết quả lên luỹ thừa 12 rồi trừ 1.
Có nên dùng tiền tích luỹ dài hạn để chơi hụi không?
Cần cân nhắc như cho người khác vay không có bảo đảm. Hãy tính số tiền đang treo tối đa trong dây và tự hỏi nếu mất khoản đó thì gia đình có chao đảo không. Nếu có, mức góp đang vượt sức chịu rủi ro.