Trước khi tin một biểu đồ tăng trưởng trong lời mời, hãy đọc bốn thứ: trục dọc bắt đầu từ đâu, khoảng thời gian được chọn từ mốc nào đến mốc nào, đường vẽ là số thật hay mô phỏng theo giả định, và trong phần "tăng" có bao nhiêu là tiền chính mình góp vào. Chỉ riêng việc cắt trục dọc hay chọn mốc khởi đầu ở đáy đã có thể làm một mức tăng bình thường trông như dốc đứng.
Biểu đồ không nói dối, nhưng người vẽ quyết định cho người xem thấy phần nào. Bài này đi qua những cách trình bày hay gặp, kèm ví dụ giả định để tự tính lại phần biểu đồ không nói ra.
Trục dọc không bắt đầu từ số không
Đây là cách làm phổ biến nhất và cũng dễ nhận ra nhất. Giả sử một khoản tăng từ 400 lên 440 triệu trong một năm, tức tăng 10%. Nếu trục dọc chạy từ 0 đến 500, đường đi lên chỉ nhích nhẹ. Nếu trục dọc chạy từ 395 đến 445, đường vẽ gần như từ đáy lên đỉnh khung hình, nhìn như tăng gấp nhiều lần.
Cắt trục không phải lúc nào cũng xấu: khi cần thấy biến động nhỏ, người ta có lý do để phóng to. Vấn đề là mắt người xem đọc theo chiều cao của đường, không đọc con số ở cạnh trục. Vì vậy thói quen đầu tiên là nhìn ngay số nhỏ nhất trên trục dọc. Nếu nó không phải số không, hãy tự tính phần trăm tăng bằng hai con số đầu và cuối, rồi quên chiều cao của đường đi.
Một biến thể khác là trục theo thang luỹ thừa, nơi khoảng cách từ 100 lên 200 bằng khoảng cách từ 200 lên 400. Thang này có ích khi so tốc độ tăng qua nhiều năm, nhưng làm những giai đoạn tăng mạnh gần đây trông nhỏ đi. Nếu thấy các vạch trên trục cách đều nhưng con số nhân đôi, đó là thang luỹ thừa, cần đọc khác với thang thường.
Chọn mốc khởi đầu: cùng dữ liệu, hai câu chuyện
Ví dụ giả định một khoản có kết quả bốn năm liên tiếp: năm đầu giảm 20%, ba năm sau mỗi năm tăng 15%. Người vẽ có thể chọn mốc khởi đầu khác nhau.
| Mốc khởi đầu | Khoảng thời gian thể hiện | Kết quả cả kỳ | Bình quân mỗi năm (ghép) |
|---|---|---|---|
| Đầu năm thứ nhất | 4 năm | tăng khoảng 21,7% | khoảng 5% |
| Cuối năm thứ nhất (đáy) | 3 năm | tăng khoảng 52,1% | khoảng 15% |
Cùng một chuỗi số, nếu bắt đầu từ đáy, biểu đồ cho thấy mức tăng 15% mỗi năm. Nếu bắt đầu một năm trước đó, người bỏ tiền vào chỉ được khoảng 5% mỗi năm. Người mời có lý do để chọn mốc đẹp; người xem có lý do để hỏi biểu đồ sẽ trông thế nào nếu lùi mốc khởi đầu thêm vài năm.
Cách hỏi đơn giản: "Từ khi sản phẩm bắt đầu đến nay thì kết quả thế nào?" và "Năm tệ nhất là năm nào, giảm bao nhiêu?". Câu trả lời cho câu thứ hai thường không nằm trên biểu đồ.
Tiền mình góp cũng được vẽ thành tăng trưởng
Biểu đồ cho kế hoạch góp đều thường vẽ một đường số dư đi lên rất đều. Nhưng phần lớn độ cao đó là tiền chính mình bỏ vào. Ví dụ giả định góp 3 triệu mỗi tháng, sinh lời 6% một năm.
| Sau | Tổng tiền đã góp | Số dư (giả định) | Phần thật sự là lãi |
|---|---|---|---|
| 1 năm | 36 triệu | khoảng 37,0 triệu | khoảng 1,0 triệu |
| 5 năm | 180 triệu | khoảng 209,3 triệu | khoảng 29,3 triệu |
| 10 năm | 360 triệu | khoảng 491,6 triệu | khoảng 131,6 triệu |
Một đường từ 0 lên gần 500 triệu sau 10 năm trông như một khoản tăng trưởng lớn. Thực tế 360 triệu là tiền của mình, không cần ai quản lý cũng có. Phần do lãi tạo ra là khoảng 131,6 triệu, và đó là con số duy nhất nên dùng để đánh giá lời mời.
Biểu đồ đàng hoàng sẽ vẽ hai lớp tách biệt: tiền đã góp và phần tăng thêm. Nếu chỉ có một đường số dư, tự vẽ thêm trong đầu một đường thẳng tiền góp, khoảng cách giữa hai đường mới là phần đáng nói.
Số thật hay mô phỏng theo giả định
Số thật. Là kết quả đã xảy ra của chính sản phẩm đó, với những người đã bỏ tiền vào thật. Ngay cả số thật cũng chỉ nói về quá khứ, không bảo đảm cho tương lai, nhưng ít ra nó là dữ liệu có thật.
Mô phỏng quá khứ. Là câu trả lời cho câu hỏi "nếu cách làm này được áp dụng từ mười năm trước thì sẽ ra sao". Không ai thật sự bỏ tiền theo cách đó trong quá khứ. Người làm mô phỏng có thể thử nhiều cách và chọn cách cho đường đẹp nhất để trình bày.
Minh hoạ theo giả định. Là đường vẽ từ một con số giả định, ví dụ "giả sử mỗi năm tăng 8%". Đường này luôn đi lên đều đặn vì phép tính lãi kép với lãi không đổi luôn cho ra một đường cong trơn. Nó không có năm xấu vì giả định không có năm xấu.
Cách phân biệt. Đọc dòng chữ nhỏ dưới biểu đồ. Những chữ như "giả định", "minh hoạ", "mô phỏng", "kết quả giả lập" cho biết đường vẽ không phải tiền ai đã nhận. Nếu không có dòng chú thích nào, hãy hỏi thẳng.
Một dấu hiệu cần lưu ý. Đường vẽ quá trơn, không có đoạn đi xuống nào trong nhiều năm, thường là minh hoạ theo giả định hoặc số đã làm mượt. Kết quả thật của hầu hết mọi thứ có sinh lời đều có năm lên năm xuống.
Những thứ biểu đồ hay không nói
Ngoài trục và mốc, có những thông tin quan trọng thường vắng mặt trên biểu đồ. Mỗi mục dưới đây nên được hỏi thành câu cụ thể.
- Đã trừ phí chưa. Đường vẽ trước phí có thể cao hơn đáng kể so với tiền thật về tay, nhất là qua nhiều năm.
- Đã tính lạm phát chưa. Một đường tăng gấp đôi sau mười năm có thể chỉ tăng ít về sức mua nếu giá cả cũng tăng mạnh.
- Những sản phẩm đã đóng cửa đi đâu. Biểu đồ so sánh chỉ gồm những sản phẩm còn tồn tại đến hôm nay sẽ trông tốt hơn thực tế, vì những cái làm ăn kém đã biến mất khỏi danh sách.
- Đơn vị là gì. Phần trăm cộng dồn, số tiền, hay chỉ số quy về 100? Một đường từ 100 lên 180 có thể là chỉ số, không phải tiền.
- Nguồn số liệu. Ai tính, tính từ dữ liệu nào, có bên độc lập nào kiểm không.
Nếu những câu hỏi này không có câu trả lời rõ, biểu đồ chỉ còn giá trị như một bức tranh minh hoạ, không phải cơ sở để giao tiền.
Năm câu hỏi đọc một biểu đồ trong ba phút
Khi đứng trước một biểu đồ trong lời mời, trên giấy hay trên điện thoại, đi lần lượt năm câu hỏi dưới đây. Ghi câu trả lời ra giấy.
- Trục dọc bắt đầu từ đâu? Lấy số đầu và số cuối, tự tính phần trăm tăng.
- Khoảng thời gian từ đâu đến đâu? Nếu lùi mốc đầu về trước vài năm thì sao? Năm tệ nhất là năm nào?
- Đường vẽ là số thật, mô phỏng quá khứ hay minh hoạ theo giả định?
- Trong số dư, bao nhiêu là tiền góp, bao nhiêu là lãi?
- Đã trừ phí chưa, đã tính lạm phát chưa, ai tính?
Sau năm câu hỏi, viết lại một câu duy nhất mô tả biểu đồ bằng lời của mình, ví dụ: "Minh hoạ giả định 8% mỗi năm, chưa trừ phí, trong 490 triệu có 360 triệu là tiền góp". Câu đó thường kém hấp dẫn hơn nhiều so với hình vẽ, và đó chính là mục đích.
Muốn hiểu thêm vì sao một con số "bình quân" đi kèm biểu đồ cũng có thể đánh lừa, xem bài về lợi suất bình quân ngay trong danh mục này.
Ảnh chụp số dư và lời khoe trong nhóm
Ngoài biểu đồ, lời mời hay đi kèm một loại hình ảnh khác: ảnh chụp màn hình số dư, ảnh chụp tin nhắn báo lãi, lời khoe của "học viên", "khách hàng thân thiết". Những hình này có sức thuyết phục vì trông như bằng chứng cá nhân, cụ thể, có tên người, có ngày giờ.
Vấn đề là ảnh chụp màn hình rất dễ làm giả, và kể cả khi là thật, nó chỉ cho thấy một người tại một thời điểm. Người có kết quả tốt thì chụp và chia sẻ, người thua lỗ thì im lặng, nên tập ảnh khoe luôn là một mẫu đã được lọc. Nếu một trăm người tham gia và năm người có kết quả rất đẹp, năm tấm ảnh đó đủ làm đầy một nhóm, còn chín mươi lăm người còn lại không xuất hiện ở đâu cả.
Cách đọc đúng là coi ảnh khoe giống như biểu đồ không ghi nguồn: một tranh minh hoạ, không phải dữ liệu. Câu hỏi cần đặt vẫn như cũ: trong tất cả những người đã tham gia, kết quả chung ra sao, ai tính, có bên nào kiểm. Một lời mời đàng hoàng có số liệu tổng hợp để trả lời; một lời mời chỉ có ảnh khoe thì đã trả lời bằng chính sự vắng mặt đó.
Tự vẽ lại biểu đồ bằng bảng tính
Cách chắc nhất để hiểu một biểu đồ là tự vẽ lại nó với các lựa chọn của mình. Không cần công cụ phức tạp: mở một bảng tính, cột đầu ghi năm, cột hai ghi tiền góp cộng dồn, cột ba ghi số dư tính theo mức sinh lời giả định đã trừ phí. Vẽ hai đường từ cột hai và cột ba, để trục dọc bắt đầu từ số không.
Rồi thử đổi giả định: hạ mức sinh lời xuống hai điểm phần trăm, chèn vào một năm giảm 20% ở giữa chặng, trừ thêm một phần trăm phí. Mỗi lần đổi, nhìn khoảng cách giữa đường tiền góp và đường số dư co lại thế nào. Bài tập này mất khoảng mười lăm phút và cho một cảm nhận rất rõ về việc đường cong đẹp trong lời mời phụ thuộc vào những giả định nào.
Khi đã quen tự vẽ, gặp biểu đồ của người khác sẽ tự động nghĩ ngay: đường này giả định bao nhiêu phần trăm, có năm xấu không, đã trừ phí chưa. Đó là kỹ năng đọc con số quan trọng nhất trong cả danh mục này, vì nó áp dụng được cho mọi lời mời, không riêng biểu đồ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết biểu đồ tăng trưởng có bị phóng đại không?
Nhìn số nhỏ nhất trên trục dọc. Nếu không bắt đầu từ số không, chiều cao đường vẽ sẽ phóng đại mức tăng. Tự lấy số đầu và số cuối để tính phần trăm tăng, đừng dựa vào độ dốc của đường.
Vì sao chọn mốc thời gian lại làm kết quả khác nhau nhiều?
Vì bắt đầu từ một năm đáy sẽ loại bỏ năm giảm khỏi phép tính. Trong ví dụ giả định, cùng một chuỗi số cho bình quân 15% mỗi năm nếu tính từ đáy, nhưng chỉ khoảng 5% nếu lùi mốc thêm một năm.
Biểu đồ mô phỏng quá khứ có đáng tin không?
Chỉ nên coi là tham khảo. Mô phỏng trả lời câu hỏi nếu làm theo cách này từ trước thì sẽ ra sao, nhưng không ai thật sự bỏ tiền theo cách đó, và người làm có thể chọn cách cho kết quả đẹp nhất để trình bày.
Số dư tăng đều trong biểu đồ góp hằng tháng có phải là lãi không?
Phần lớn là tiền chính mình góp vào. Ví dụ giả định góp 3 triệu mỗi tháng trong 10 năm ở mức 6%, số dư khoảng 491,6 triệu nhưng 360 triệu là tiền góp, phần lãi chỉ khoảng 131,6 triệu.
Biểu đồ không có năm nào giảm thì có vấn đề gì?
Đường quá trơn trong nhiều năm thường là minh hoạ theo giả định hoặc đã làm mượt, vì kết quả thật của hầu hết mọi thứ có sinh lời đều có năm lên năm xuống. Đọc dòng chú thích nhỏ để biết đó là số thật hay giả định.
Cần hỏi gì khi được cho xem biểu đồ trong lời mời?
Hỏi trục bắt đầu từ đâu, mốc thời gian từ khi nào, số thật hay giả định, trong số dư có bao nhiêu tiền góp, đã trừ phí và tính lạm phát chưa, ai tính. Không có câu trả lời rõ thì biểu đồ chỉ là tranh minh hoạ.