Lợi suất bình quân tính bằng trung bình cộng các năm thường cao hơn mức tăng thật của tiền, vì nó bỏ qua việc mỗi năm tăng hay giảm đều tính trên số dư của năm trước; con số phản ánh đúng tiền lớn lên bao nhiêu là bình quân nhân, hay còn gọi là tăng trưởng kép hằng năm. Ví dụ giả định: tăng 50% rồi giảm 50%, trung bình cộng là 0% nhưng 100 triệu chỉ còn 75 triệu.
Lời mời hay ghi "lợi nhuận bình quân x% mỗi năm" mà không nói tính kiểu gì. Bài này phân biệt ba kiểu bình quân, cách tự tính lại từ số của từng năm, và vì sao ngay cả con số đúng cũng chưa chắc là con số của chính mình. Mọi số liệu là giả định.
Tăng rồi giảm cùng một phần trăm thì không về chỗ cũ
Ví dụ đơn giản nhất để thấy trung bình cộng đánh lừa thế nào. Bắt đầu với 100 triệu đồng, giả định hai năm liên tiếp.
| Kịch bản | Năm 1 | Năm 2 | Trung bình cộng | Số tiền cuối |
|---|---|---|---|---|
| Tăng rồi giảm | +50% | −50% | 0% | 75 triệu |
| Giảm rồi tăng | −50% | +50% | 0% | 75 triệu |
| Tăng rồi giảm nhẹ | +20% | −20% | 0% | 96 triệu |
| Giảm rồi tăng để hoà | −50% | +100% | +25% | 100 triệu |
Hàng cuối là chỗ dễ nhầm nhất: mất một nửa rồi phải tăng gấp đôi mới về lại số cũ, và trung bình cộng báo "+25% mỗi năm" trong khi tiền không lớn thêm đồng nào sau hai năm.
Nguyên nhân rất đơn giản: phần trăm của năm sau tính trên số dư cuối năm trước, không phải trên số gốc. Giảm 50% trên 100 triệu mất 50 triệu, nhưng tăng 50% trên 50 triệu chỉ được 25 triệu. Trung bình cộng coi hai con số 50% như nhau, còn tiền thì không.
Bình quân nhân: con số cho biết tiền thật sự lớn lên bao nhiêu
Bình quân nhân trả lời câu hỏi: nếu mỗi năm tăng đúng một tỷ lệ không đổi thì tỷ lệ đó phải là bao nhiêu để từ số đầu ra được số cuối thật. Cách tính: nhân các hệ số tăng của từng năm với nhau, lấy căn bậc số năm, rồi trừ 1. Hệ số tăng của một năm là 1 cộng tỷ lệ năm đó, ví dụ tăng 20% là 1,2, giảm 10% là 0,9.
Ví dụ giả định bốn năm liên tiếp: +20%, −10%, +25%, −15%. Trung bình cộng là (20 − 10 + 25 − 15) / 4 = 5% mỗi năm. Bình quân nhân: 1,2 × 0,9 × 1,25 × 0,85 ≈ 1,1475, tức cả bốn năm tăng khoảng 14,75%; căn bậc bốn của 1,1475 xấp xỉ 1,035, tức bình quân khoảng 3,5% mỗi năm. Nếu tin con số 5%, người đọc sẽ tưởng 100 triệu thành khoảng 121,6 triệu, trong khi thật ra chỉ có khoảng 114,8 triệu.
Trên bảng tính, phép này làm bằng cách nâng tích các hệ số lên luỹ thừa một phần số năm. Trên máy tính bỏ túi khoa học, dùng phím căn bậc n hoặc phím luỹ thừa với số mũ là phân số. Không có máy, có thể ước nhanh: bình quân nhân xấp xỉ trung bình cộng trừ đi một nửa độ biến động bình phương. Không cần nhớ công thức này, chỉ cần nhớ hệ quả của nó: các năm lên xuống càng mạnh, khoảng cách giữa hai kiểu bình quân càng lớn.
Lợi nhuận cả kỳ chia đều cho số năm
Kiểu ghi hay gặp. "Lợi nhuận 60% sau 5 năm, tức 12% mỗi năm." Phép chia 60 cho 5 là cách tính lãi đơn: coi như năm nào cũng lời 12% trên đúng số gốc ban đầu, không có lãi chồng lãi.
Con số kép tương đương thấp hơn. Muốn biết mỗi năm tăng bao nhiêu theo kiểu ghép lãi để sau 5 năm được 60%, phải lấy căn bậc năm của 1,6, ra khoảng 1,0986, tức khoảng 9,9% mỗi năm. Con số 12% cao hơn mức kép tương đương hơn hai điểm phần trăm.
Vì sao chênh lệch quan trọng. Khi đặt cạnh một lựa chọn khác ghi theo kiểu kép, ví dụ một khoản tiền gửi lãi nhập gốc, con số 12% chia đều trông hấp dẫn hơn thực tế. So hai con số tính theo hai cách khác nhau là so sai.
Cách tự kiểm. Thấy "bình quân" đi kèm "cả kỳ", lấy số cả kỳ cộng 1, nâng lên luỹ thừa một phần số năm, trừ 1. Hoặc đơn giản hơn: thử nhân 1,12 năm lần xem có ra 1,6 không. 1,12 mũ 5 xấp xỉ 1,76, cao hơn 1,6, vậy 12% kép là quá cao.
Bình quân của sản phẩm và bình quân của chính mình
Ngay cả khi con số bình quân nhân được tính đúng, nó là kết quả của sản phẩm, không phải của người bỏ tiền. Kết quả của mỗi người còn phụ thuộc mình bỏ bao nhiêu tiền vào lúc nào. Ví dụ giả định hai năm: năm 1 tăng 30%, năm 2 giảm 20%.
| Ai | Cách bỏ tiền | Tiền bỏ vào | Tiền cuối năm 2 | Kết quả |
|---|---|---|---|---|
| Sản phẩm | tính theo thời gian | — | — | bình quân khoảng +2% mỗi năm |
| Người A | 100 triệu ngay từ đầu | 100 triệu | khoảng 104 triệu | lời khoảng 4 triệu |
| Người B | 10 triệu đầu năm 1, thêm 90 triệu cuối năm 1 | 100 triệu | khoảng 82,4 triệu | lỗ khoảng 17,6 triệu |
Người B thấy năm đầu lời 30% nên dồn thêm tiền đúng lúc trước năm giảm. Sản phẩm vẫn báo bình quân dương, nhưng người B mất gần một phần năm số tiền. Đây không phải chuyện hiếm: nhiều người bị thu hút bởi con số đẹp của giai đoạn vừa qua và bỏ tiền nhiều nhất ngay sau giai đoạn đẹp đó.
Bình quân theo dòng tiền của chính mình, tức tính trên đúng các khoản mình bỏ vào và rút ra theo thời điểm, mới là con số nói về túi tiền của mình. Trên bảng tính, đó là phép tính bằng hàm IRR hoặc XIRR trên cột tiền vào ra của bản thân.
Những cách ghi "bình quân" cần hỏi lại
Khi gặp chữ "bình quân" trong lời mời, hỏi rõ từng điểm dưới đây. Mỗi điểm có thể làm con số chênh vài điểm phần trăm.
- Bình quân cộng hay bình quân nhân? Nếu không ai trả lời được, giả định là cộng, và tự tính lại.
- Tính trên khoảng thời gian nào? Bình quân ba năm gần nhất có thể khác hẳn bình quân mười năm.
- Trước hay sau phí? Phí một vài phần trăm mỗi năm làm bình quân thật của người bỏ tiền thấp hơn tương ứng.
- Có tính những năm sản phẩm bị lỗ không? Một số cách trình bày chỉ lấy các năm hoặc các sản phẩm còn hoạt động.
- Có kèm độ lên xuống không? Hai sản phẩm cùng bình quân 6% có thể một cái đều đặn, một cái năm lên 30% năm xuống 20%. Với người cần tiền vào một năm cụ thể, khác biệt này rất lớn.
Một câu hỏi thêm rất hữu ích: "Năm tệ nhất trong giai đoạn đó là bao nhiêu?". Con số này cho biết nếu cần tiền đúng năm đó thì có thể nhận về ít đến mức nào, điều con số bình quân không nói.
Dùng con số bình quân thế nào cho đúng khi lập kế hoạch
Khi đưa một mức sinh lời giả định vào bảng kế hoạch tích sản, nên dùng con số kiểu bình quân nhân, đã trừ phí, và chọn mức thận trọng hơn con số đẹp nhất từng thấy. Lý do: kế hoạch tích luỹ tính số tiền cuối bằng lãi kép, và lãi kép chỉ khớp với bình quân nhân. Đưa trung bình cộng vào công thức lãi kép là tự thổi phồng kết quả.
Nếu khoản tích luỹ có lên xuống, hãy tính thêm một kịch bản xấu: chèn một năm giảm mạnh vào đúng một hai năm trước khi cần dùng tiền. Mục tiêu càng gần, ảnh hưởng của một năm xấu càng lớn, vì không còn thời gian để hồi lại. Đây là lý do những khoản dành cho việc cần tiền trong vài năm tới thường được giữ ở dạng ít lên xuống, còn chuyện chọn cụ thể ra sao là quyết định riêng của mỗi gia đình.
Cuối cùng, ghi rõ trong bảng kế hoạch con số giả định đã dùng và nguồn của nó. Vài năm sau đọc lại, mình sẽ biết kế hoạch được dựng trên giả định nào và có cần điều chỉnh không.
Đọc lại một câu quảng cáo có chữ "bình quân"
Thử áp mọi điều ở trên vào một câu giả định thường gặp: "Sản phẩm đạt lợi nhuận bình quân 14% mỗi năm trong ba năm qua". Đi lần lượt các bước sau, mỗi bước ghi một dòng.
- Xin số của từng năm. Giả sử câu trả lời là +40%, −8%, +10%.
- Tính trung bình cộng để biết con số quảng cáo đến từ đâu: (40 − 8 + 10) / 3 = 14%. Vậy quảng cáo dùng bình quân cộng.
- Tính bình quân nhân: 1,4 × 0,92 × 1,1 ≈ 1,4168. Căn bậc ba của 1,4168 xấp xỉ 1,123, tức khoảng 12,3% mỗi năm, thấp hơn con số quảng cáo gần hai điểm phần trăm.
- Hỏi phí: nếu con số trên là trước phí và tổng phí khoảng 2% mỗi năm, mức người bỏ tiền thật sự nhận còn khoảng 10%.
- Hỏi mốc: ba năm qua bắt đầu từ đâu? Nếu năm trước đó giảm mạnh, ba năm này có thể chỉ là giai đoạn hồi lại.
- Nhìn năm xấu nhất: −8%. Nếu cần tiền đúng năm đó thì khoản tích luỹ đã thấp hơn đầu năm gần một phần mười hai.
Sau sáu dòng, câu quảng cáo "14% mỗi năm" đã thành "khoảng 10% mỗi năm sau phí, trong ba năm có chọn mốc, có năm giảm 8%". Không có gì sai trong câu quảng cáo, nhưng người đọc kỹ và người đọc lướt đang nghĩ về hai con số rất khác nhau. Dùng con số sau sáu bước này để đưa vào bảng kế hoạch, không dùng con số in trên lời mời.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tăng 50% rồi giảm 50% lại bị lỗ?
Vì phần trăm giảm tính trên số dư đã tăng. Ví dụ giả định 100 triệu tăng 50% thành 150 triệu, giảm 50% còn 75 triệu. Trung bình cộng hai năm là 0% nhưng tiền thật mất một phần tư.
Bình quân nhân là gì và tính thế nào?
Là tỷ lệ tăng đều mỗi năm cho ra đúng số cuối thật. Nhân các hệ số tăng của từng năm, như 1,2 cho tăng 20% và 0,9 cho giảm 10%, lấy căn bậc số năm rồi trừ 1. Đây là con số dùng được trong công thức lãi kép.
Lợi nhuận 60% sau 5 năm là bao nhiêu mỗi năm?
Chia đều là 12% mỗi năm theo kiểu lãi đơn. Tính theo kiểu ghép lãi thì khoảng 9,9% mỗi năm, vì căn bậc năm của 1,6 xấp xỉ 1,0986. Khi so với lựa chọn khác nên dùng con số kép.
Sản phẩm báo bình quân dương mà mình vẫn lỗ là sao?
Vì kết quả của mình phụ thuộc vào thời điểm và số tiền bỏ vào. Nếu bỏ nhiều tiền ngay trước giai đoạn giảm, mình có thể lỗ dù sản phẩm tính theo thời gian vẫn dương. Tính trên chính dòng tiền của mình bằng hàm IRR để biết kết quả thật.
Khi lập kế hoạch tích luỹ nên dùng lợi suất bình quân nào?
Dùng con số kiểu bình quân nhân, đã trừ phí, và chọn mức thận trọng hơn con số đẹp nhất. Tính thêm một kịch bản có năm giảm mạnh gần thời điểm cần tiền để biết kế hoạch chịu được tới đâu.
Ngoài bình quân cần hỏi thêm số liệu gì?
Hỏi năm tệ nhất trong giai đoạn đó giảm bao nhiêu và các năm lên xuống mạnh tới đâu. Hai sản phẩm cùng bình quân có thể rất khác nhau về độ biến động, và điều đó quan trọng khi cần tiền vào một năm cụ thể.