Một bảng theo dõi mục tiêu tiết kiệm chỉ cần làm tốt một việc: đặt số dư kế hoạch cạnh số dư thật của từng tháng, để bạn thấy ngay mình đang đi trước hay đang chậm và chậm bao nhiêu. Các cột cốt lõi là tháng, khoản góp kế hoạch, khoản góp thật, số dư kế hoạch, số dư thật và phần chênh.
Bảng làm được trên giấy hay trên bảng tính đều như nhau. Bài đi qua từng cột, một ví dụ giả định sáu tháng, hai chỉ số tiến độ và ba câu hỏi nên đặt mỗi lần mở bảng.
Một bảng theo dõi để làm gì
Mục tiêu tiết kiệm có thể chết lặng lẽ: không ai quyết định bỏ, chỉ là tháng này góp thiếu một ít, tháng sau quên góp, đến lúc nhìn lại thì đã quá xa đường dự tính. Bảng theo dõi tồn tại để không cho chuyện đó xảy ra mà không ai biết.
Nó làm ba việc. Thứ nhất, cho biết vị trí hiện tại: số dư đã tới đâu so với đích. Thứ hai, cho biết tốc độ: so với kế hoạch là đang nhanh hay chậm. Thứ ba, để lại dấu vết: nhìn lại một năm sẽ thấy tháng nào hụt, vì sao hụt, từ đó lập mục tiêu sau sát hơn.
Bảng theo dõi khác sổ chi tiêu. Sổ chi tiêu ghi từng khoản tiền đi ra, nhiều dòng mỗi ngày. Bảng theo dõi mục tiêu chỉ có một dòng mỗi tháng cho mỗi mục tiêu, mất chưa đến năm phút để cập nhật. Đơn giản là điều kiện để giữ được nó nhiều năm.
Đây cũng là thứ một công cụ theo dõi mục tiêu trên trang sẽ tự động hoá về sau. Nhưng hiểu cách lập bảng bằng tay giúp bạn đọc đúng mọi công cụ, vì công cụ nào cũng chỉ là bảng này với giao diện đẹp hơn.
Các cột cần có
Một bảng cho một mục tiêu. Có nhiều mục tiêu thì mỗi mục tiêu một trang hoặc một vùng riêng, cuối cùng có thêm một trang tổng.
| Cột | Ghi gì | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Tháng | Thứ tự kỳ góp và tháng thật | Biết đang ở kỳ thứ mấy trên tổng số kỳ |
| Góp kế hoạch | Khoản góp đã tính bằng phép chia hoặc PMT | Mốc chuẩn của từng tháng |
| Góp thật | Số tiền thật sự đã chuyển vào quỹ | Thấy tháng nào hụt |
| Số dư kế hoạch | Số dư nếu góp đúng kế hoạch, có tính lãi giả định | Đường đi lý tưởng |
| Số dư thật | Số dư thật ở nơi giữ tiền cuối tháng | Vị trí hiện tại |
| Chênh lệch | Số dư thật trừ số dư kế hoạch | Đang trước hay sau, bao nhiêu |
| Ghi chú | Lý do hụt hoặc dư, một dòng ngắn | Dấu vết để rút kinh nghiệm |
Cột số dư thật phải lấy từ nơi giữ tiền, không phải tự cộng các khoản góp. Hai con số này có thể khác nhau vì lãi thật khác lãi giả định, vì có khoản phí, hoặc vì có lần lỡ rút ra mà quên ghi. Chính phần khác đó là thông tin cần thấy.
Nếu muốn gọn hơn nữa, có thể bỏ cột góp kế hoạch vì nó không đổi qua các tháng, chỉ cần ghi một lần ở đầu bảng. Nhưng không bao giờ bỏ cột số dư kế hoạch và cột chênh lệch; đó là trái tim của bảng.
Dòng kế hoạch: dựng trước khi bắt đầu góp
Cột số dư kế hoạch nên được điền sẵn cho toàn bộ thời hạn ngay từ ngày đầu, không điền dần. Cách điền: tháng đầu bằng khoản góp kế hoạch; từ tháng thứ hai, bằng số dư kế hoạch tháng trước nhân với 1 cộng lãi tháng giả định, cộng khoản góp kế hoạch.
Trên bảng tính, nếu ô lãi tháng là B1 và khoản góp là B2, số dư kế hoạch ở dòng 5 sẽ là số dư dòng 4 nhân (1 + B1) cộng B2. Kéo công thức xuống đến hết số kỳ. Dòng cuối cùng phải xấp xỉ số tiền đích; nếu không, khoản góp hoặc lãi giả định đang sai.
Điền sẵn có hai lợi ích. Một là bạn thấy trước cả con đường: cuối năm thứ nhất có bao nhiêu, giữa chặng có bao nhiêu, những mốc này dùng để tự kiểm. Hai là tránh việc vô tình sửa kế hoạch cho khớp thực tế. Kế hoạch đã đặt thì giữ nguyên làm mốc; muốn thay đổi thì lập kế hoạch mới có ghi ngày, không xoá kế hoạch cũ.
Với mục tiêu ngắn, lãi gần như không đáng kể, số dư kế hoạch có thể chỉ là khoản góp nhân số tháng. Không cần phức tạp hơn mức cần thiết.
Ví dụ sáu tháng đầu của một mục tiêu
Ví dụ giả định: mục tiêu 300 triệu sau 60 tháng, lãi giả định 5% mỗi năm nhập lãi hằng tháng, khoản góp kế hoạch khoảng 4,41 triệu. Số dư thật tính theo cùng mức lãi giả định để dễ so; ngoài đời con số này lấy từ nơi giữ tiền.
| Tháng | Góp thật | Số dư kế hoạch | Số dư thật | Chênh lệch |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 4,5 triệu | 4,41 triệu | 4,50 triệu | +0,09 triệu |
| 2 | 4,5 triệu | 8,84 triệu | 9,02 triệu | +0,18 triệu |
| 3 | 3,0 triệu | 13,29 triệu | 12,06 triệu | −1,23 triệu |
| 4 | 4,5 triệu | 17,75 triệu | 16,61 triệu | −1,14 triệu |
| 5 | 2,0 triệu | 22,24 triệu | 18,68 triệu | −3,56 triệu |
| 6 | 5,0 triệu | 26,74 triệu | 23,75 triệu | −2,99 triệu |
Hai tháng đầu đi trước một chút. Tháng thứ ba góp hụt, ghi chú là có đám cưới người thân. Tháng thứ năm hụt nặng, ghi chú là sửa xe. Tháng thứ sáu có góp thêm, kéo chênh lệch lại một ít. Sau sáu tháng, mục tiêu đang chậm khoảng 3 triệu, tức chưa đến một tháng góp.
Đọc bảng này, bạn không cần hoảng. Chậm chưa đến một tháng góp sau nửa năm là mức bù được. Nhưng hai lần hụt đều do những khoản lẽ ra lường trước được, và đó là bài học để đưa vào ngân sách tháng chứ không phải lý do để bỏ mục tiêu.
Hai chỉ số tiến độ đáng nhìn
Phần trăm đạt đích. Lấy số dư thật chia số tiền đích. Sau sáu tháng ở ví dụ trên là khoảng 23,75 chia 300, gần 8%. Chỉ số này cho cảm giác về quãng đường đã đi, nhưng nó luôn tăng chậm ở đầu vì lãi chưa đáng kể, nên đừng lấy nó làm thước đo duy nhất.
Phần trăm so với kế hoạch. Lấy số dư thật chia số dư kế hoạch của cùng tháng. Ví dụ trên là 23,75 chia 26,74, khoảng 89%. Đây là chỉ số quan trọng hơn: dưới 100% là đang chậm, trên 100% là đang nhanh, bất kể đã đi được bao xa.
Số tháng góp tương đương của phần chênh. Lấy chênh lệch chia khoản góp kế hoạch. Chậm 3 triệu với khoản góp 4,41 triệu là chậm khoảng bảy phần mười tháng. Cách nói này dễ hình dung hơn con số tiền.
Đặt ngưỡng để hành động. Ví dụ: chậm dưới một tháng góp thì chỉ ghi chú; chậm từ một đến ba tháng thì bù dần trong quý tới; chậm hơn ba tháng thì ngồi tính lại kế hoạch.
Đánh dấu bằng màu nếu dùng bảng tính. Tô màu ô chênh lệch theo ngưỡng giúp nhìn một lần là biết, không cần đọc số. Trên giấy, một dấu cộng hay trừ bên lề cũng đủ.
Đọc tiến độ mỗi tháng: ba câu hỏi
Mỗi tháng, sau khi điền số dư thật, dành năm phút trả lời ba câu này và ghi câu trả lời ngắn vào cột ghi chú:
- Tháng này đang trước hay sau kế hoạch, và bao nhiêu tháng góp?
- Nếu chậm, lý do là gì: khoản chi bất thường, thu nhập giảm, hay quên góp?
- Lý do đó có lặp lại không, và cần đổi gì trong ngân sách hay lịch góp để nó không lặp?
- Nếu nhanh, phần dư đến từ đâu, có duy trì được không?
- Mỗi quý, nhìn ba tháng liền một lượt để thấy xu hướng thay vì từng tháng lẻ.
- Mỗi năm, so số dư thật với mốc cuối năm trên dòng kế hoạch và quyết định giữ hay tính lại.
Giữ bảng gọn là điều kiện để giữ thói quen. Đừng thêm quá nhiều cột hay biểu đồ ngay từ đầu. Một bảng sáu bảy cột cập nhật đều đặn có giá trị hơn nhiều so với một bảng tính tinh xảo bị bỏ sau ba tháng. Khi có nhiều mục tiêu, trang tổng chỉ cần mỗi mục tiêu một dòng: đích, số dư thật, phần trăm so với kế hoạch.
Trang tổng khi theo dõi nhiều mục tiêu
Khi có từ hai mục tiêu trở lên, mỗi mục tiêu vẫn giữ bảng riêng như trên, nhưng cần thêm một trang tổng để nhìn tất cả trong một lần. Trang tổng chỉ có mỗi mục tiêu một dòng, với năm cột: tên mục tiêu, số tiền đích, ngày đích, số dư thật tháng này và phần trăm so với kế hoạch. Dòng cuối cộng số dư thật của mọi mục tiêu.
Con số cộng ở dòng cuối phải khớp với tổng số tiền thật đang có ở các nơi giữ tiền. Nếu không khớp, nghĩa là có khoản đã rút ra mà chưa ghi, hoặc có khoản đã góp mà chưa chia về mục tiêu nào. Phép đối chiếu này mất một phút nhưng giữ cho cả hệ thống trung thực: tiền trong sổ và tiền ngoài đời luôn là một.
Nhìn trang tổng, bạn dễ thấy mục tiêu nào đang được ưu ái và mục tiêu nào đang bị bỏ quên. Một mục tiêu ở mức 120% kế hoạch bên cạnh một mục tiêu ở mức 70% là dấu hiệu nên chuyển bớt khoản góp, tất nhiên sau khi xét lại thứ tự ưu tiên chứ không chỉ để hai con số cho đều.
Khi một mục tiêu về đích, đừng xoá dòng của nó. Đánh dấu đã xong, ghi ngày xong và số tháng sớm hay trễ so với dự kiến. Sau vài năm, cột này trở thành một bản ghi rất có giá trị: nó cho biết nhà mình thường ước sát hay ước hụt, để lần đặt mục tiêu sau chọn thời hạn thực tế hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bảng theo dõi mục tiêu tiết kiệm cần những cột nào?
Cột cốt lõi gồm tháng, khoản góp kế hoạch, khoản góp thật, số dư kế hoạch, số dư thật, chênh lệch và ghi chú. Quan trọng nhất là số dư kế hoạch đặt cạnh số dư thật để thấy đang trước hay sau.
Số dư kế hoạch tính thế nào?
Tháng đầu bằng khoản góp kế hoạch. Từ tháng thứ hai, lấy số dư tháng trước nhân với 1 cộng lãi tháng giả định rồi cộng khoản góp kế hoạch. Dòng cuối phải xấp xỉ số tiền đích.
Nên dùng chỉ số nào để biết mình đang chậm hay nhanh?
Dùng phần trăm so với kế hoạch: số dư thật chia số dư kế hoạch cùng tháng. Dưới 100% là chậm. Có thể đổi phần chênh ra số tháng góp tương đương cho dễ hình dung.
Số dư thật có cần lấy từ nơi giữ tiền không?
Có. Đừng tự cộng các khoản góp, vì lãi thật, phí hoặc những lần rút quên ghi sẽ làm hai con số khác nhau. Chính phần khác đó là thông tin bạn cần thấy để điều chỉnh.
Bao lâu nên cập nhật bảng theo dõi một lần?
Mỗi tháng một lần, cùng một ngày sau khi góp. Mất khoảng năm phút. Mỗi quý nhìn xu hướng ba tháng và mỗi năm so với mốc cuối năm để quyết định giữ hay tính lại kế hoạch.
Chậm bao nhiêu thì cần tính lại kế hoạch?
Một ngưỡng dễ dùng là chậm hơn ba tháng góp. Dưới một tháng chỉ cần ghi chú, từ một đến ba tháng thì bù dần trong quý tới. Ngưỡng này tuỳ mỗi nhà, quan trọng là đặt trước và làm theo.