Muốn biết cần tiết kiệm bao nhiêu để nghỉ hưu, bạn đi từ chi tiêu chứ không đi từ một con số tròn nghe cho sướng tai: ước số tiền một tháng gia đình cần tiêu khi đã về hưu (tính theo giá hôm nay), trừ đi phần lương hưu và các khoản thu chắc chắn, nhân 12 ra khoản hụt mỗi năm, rồi nhân với số năm phải sống bằng quỹ, cộng thêm một quỹ riêng cho sức khoẻ và việc lớn. Ví dụ giả định: chi tiêu 12 triệu một tháng, lương hưu dự kiến 6 triệu, khoản hụt 6 triệu một tháng tức 72 triệu một năm; nhân 25 năm ra khoảng 1,8 tỷ đồng theo giá hôm nay, chưa kể quỹ sức khoẻ.
Con số đó nghe lớn, nhưng nó là một mục tiêu có thể chia nhỏ, kiểm lại mỗi năm và điều chỉnh. Phần dưới đi qua từng bước, chỉ ra chỗ hay tính sai và cách đổi con số "giá hôm nay" thành con số của năm bạn thật sự nghỉ. Tất cả ví dụ trong bài là giả định số tròn để dễ theo dõi, không phải lời khuyên chọn kênh gửi tiền nào.
Bước một: ước chi tiêu một tháng khi đã về hưu
Cách nhanh nhất là lấy chi tiêu hiện tại của gia đình làm gốc, rồi đi qua từng nhóm khoản xem khi về hưu nó tăng, giảm hay giữ nguyên. Đừng lấy thu nhập làm gốc, vì phần bạn đang để dành hôm nay sẽ không cần nữa khi đã nghỉ.
| Nhóm chi | Khi về hưu thường thế nào | Ghi chú khi ước |
|---|---|---|
| Ăn uống, điện nước, chợ búa | Giữ gần như cũ | Ở nhà nhiều hơn nên điện nước có thể nhích lên |
| Đi lại, ăn trưa ngoài, quần áo đi làm | Giảm rõ | Thường giảm được một phần đáng kể |
| Trả nợ nhà, trả góp | Nên về không | Mục tiêu là trả xong trước khi nghỉ |
| Học phí con | Thường đã hết | Trừ khi sinh con muộn |
| Thuốc men, khám định kỳ, bảo hiểm y tế | Tăng dần theo tuổi | Tách ra quỹ riêng, xem phần sau |
| Hiếu hỉ, về quê, du lịch, cho cháu | Thường tăng | Người về hưu có thời gian nên khoản này hay bị đánh giá thấp |
Ghi từng dòng thành con số tháng theo giá hôm nay rồi cộng lại. Nếu chưa rõ chi tiêu hiện tại, ghi sổ ba tháng trước khi tính; ước bằng trí nhớ thường hụt so với thực tế khá nhiều vì quên các khoản lặt vặt và các khoản chỉ phát sinh vài lần một năm. Khoản theo năm như sửa xe, mua sắm Tết thì chia 12 rồi cộng vào.
Bước hai: trừ phần lương hưu và các khoản thu chắc chắn
Khoản hụt mới là thứ quỹ tích luỹ phải gánh. Nếu bạn đang đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc hoặc tự nguyện, phần lương hưu dự kiến là trụ thứ nhất. Mức hưởng phụ thuộc số năm đóng, mức tiền lương làm căn cứ đóng và quy định tại thời điểm nghỉ, nên đừng tự đoán theo lời kể của người quen. Cách chắc hơn là tra quá trình đóng của chính mình trên ứng dụng hoặc cổng dịch vụ của cơ quan bảo hiểm xã hội, rồi hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú về mức hưởng ước tính theo quy định hiện hành.
Ngoài lương hưu, chỉ cộng vào những khoản thật sự chắc: tiền cho thuê một gian nhà đã có hợp đồng ổn định, phần đóng góp đều của con mà cả nhà đã thống nhất. Khoản "chắc con nó cũng phụ" hay "lúc đó bán miếng đất" thì để ngoài phép tính. Một kế hoạch dựng trên khoản chưa chắc có sẽ sụp đúng lúc bạn không còn sức đi làm lại.
Ví dụ giả định: chi tiêu khi về hưu 12 triệu một tháng, lương hưu ước 6 triệu, không có khoản thu nào khác. Khoản hụt là 6 triệu một tháng, tức 72 triệu một năm. Người không có lương hưu thì khoản hụt bằng toàn bộ chi tiêu, tức 144 triệu một năm, và quỹ cần lớn gấp đôi. Đó là lý do bài về hai trụ lương hưu và tự tích luỹ trên trang này nói nhiều về việc giữ quá trình đóng bảo hiểm xã hội.
Bước ba: nhân với số năm phải sống bằng quỹ
Số năm này là phần nhiều người chọn quá ngắn. Nghỉ hưu ở khoảng 60 tuổi, nhiều người còn sống thêm hai mươi đến ba mươi năm. Lên kế hoạch cho đến 75 tuổi rồi sống tới 88 là mười ba năm không có quỹ, đúng giai đoạn sức khoẻ yếu nhất. Vì vậy nên chọn mốc kết thúc rộng tay, thường từ 85 đến 90 tuổi, rồi trừ đi tuổi dự định nghỉ.
Với khoản hụt 72 triệu một năm và 25 năm, phép nhân thẳng cho 1,8 tỷ đồng theo giá hôm nay. Phép nhân thẳng giả định tiền trong quỹ chỉ vừa đủ chạy theo trượt giá, không sinh thêm gì. Nếu bạn giả định quỹ sinh lời nhỉnh hơn trượt giá khoảng 2% một năm (lãi thực giả định), dùng hàm PV trong bảng tính, gõ PV(2%;25;-72) sẽ ra khoảng 1,41 tỷ đồng. Chênh gần 400 triệu chỉ vì một giả định nhỏ.
Nên chọn cách nào? Với người mới bắt đầu, phép nhân thẳng là mục tiêu thận trọng và dễ hiểu. Phép PV hợp khi bạn đã quen bảng tính và chấp nhận rằng giả định lãi thực có thể sai. Dù dùng cách nào, ghi giả định ngay cạnh con số để năm sau nhìn lại còn biết mình đã tính trên cơ sở gì.
Ba ví dụ giả định đặt cạnh nhau
Bảng dưới đặt ba gia đình giả định, cùng nghỉ ở 60 tuổi, lên kế hoạch tới 85 tuổi (25 năm), tính theo giá hôm nay bằng phép nhân thẳng. Các con số chỉ để minh hoạ cách tính.
| Gia đình giả định | Chi tiêu tháng | Lương hưu tháng | Khoản hụt năm | Quỹ cần (25 năm) |
|---|---|---|---|---|
| A: hai vợ chồng đều có lương hưu | 14 triệu | 10 triệu | 48 triệu | 1,2 tỷ |
| B: một người có lương hưu | 12 triệu | 6 triệu | 72 triệu | 1,8 tỷ |
| C: làm tự do, không có lương hưu | 10 triệu | 0 | 120 triệu | 3 tỷ |
Điều đáng chú ý không nằm ở con số tuyệt đối mà ở cột lương hưu. Gia đình C chi tiêu ít nhất nhưng cần quỹ lớn nhất. Một vài năm đóng bảo hiểm xã hội thêm, hay giữ quá trình đóng thay vì rút ra, có thể làm thay đổi mục tiêu tích luỹ nhiều hơn mọi mẹo tiết kiệm vặt.
Gia đình A cũng nhắc một điều: hai nguồn lương hưu nhỏ cộng lại vẫn chắc chắn hơn một nguồn lớn, vì không phụ thuộc vào sức khoẻ của một người.
Quỹ riêng cho sức khoẻ và những việc lớn
Tách khỏi chi tiêu tháng. Chi tiêu thường ngày có nhịp đều, còn chi phí sức khoẻ tuổi già đến theo từng đợt lớn: một lần mổ, một đợt điều trị dài, một thời gian cần người chăm. Gộp vào chi tiêu tháng thì con số bị làm mềm đi và không ai thấy rủi ro. Lập một dòng riêng trong kế hoạch, gọi là quỹ sức khoẻ.
Ước bao nhiêu. Không có công thức chung. Một cách làm là ước bằng số năm chi tiêu, ví dụ giả định bằng hai đến ba năm khoản chi tiêu của gia đình, rồi xem lại khi có thông tin cụ thể hơn về sức khoẻ, về thẻ bảo hiểm y tế và phần đồng chi trả. Bảo hiểm y tế đi kèm lương hưu là một lý do nữa để giữ quá trình đóng bảo hiểm xã hội.
Việc lớn khác. Sửa lại nhà cho người già dễ đi lại (tay vịn, nhà tắm chống trơn, phòng ngủ tầng trệt), thay xe, đám cưới của con út, một chuyến đi xa. Liệt kê những gì gần như chắc sẽ xảy ra trong mười năm đầu sau nghỉ hưu và cộng vào mục tiêu.
Không lẫn với quỹ dự phòng hiện tại. Quỹ dự phòng khi còn đi làm dùng cho mất việc, ốm đau ngắn hạn. Quỹ sức khoẻ tuổi già là phần của mục tiêu hưu trí, không rút ra cho việc hôm nay.
Đổi con số "giá hôm nay" thành con số năm bạn nghỉ
Mọi phép tính ở trên dùng giá hôm nay, vì đó là thứ bạn cảm nhận được: 12 triệu một tháng là mức sống bạn hình dung rõ. Nhưng năm bạn nghỉ, cùng mức sống ấy sẽ tốn nhiều tiền hơn. Để biết con số danh nghĩa phải có trong tài khoản vào ngày nghỉ, nhân mục tiêu với (1 + mức trượt giá giả định) mũ số năm còn lại.
Ví dụ giả định: còn 25 năm nữa mới nghỉ, trượt giá giả định 4% một năm. Hệ số là 1,04 mũ 25, khoảng 2,67. Mục tiêu 1,8 tỷ theo giá hôm nay tương đương khoảng 4,8 tỷ đồng vào năm nghỉ. Con số này dễ làm người ta hoảng, nhưng hai con số là một: 4,8 tỷ của năm đó mua được đúng mức sống 1,8 tỷ hôm nay mua.
Vì vậy, khi đặt mục tiêu và tính khoản góp, giữ một hệ quy chiếu duy nhất. Hoặc tính mọi thứ theo giá hôm nay và dùng lãi thực (lãi trừ trượt giá), hoặc tính theo con số danh nghĩa và dùng lãi danh nghĩa, rồi tăng khoản góp theo năm. Trộn hai hệ, ví dụ dùng mục tiêu giá hôm nay nhưng lãi danh nghĩa, là lỗi làm kế hoạch trông dễ dàng hơn thực tế rất nhiều. Bài về lạm phát và tuổi già trên trang này đi sâu hơn phần này.
Những sai lầm hay gặp khi tính quỹ hưu trí
Phép tính đơn giản, nhưng các lỗi dưới đây xuất hiện rất thường, và lỗi nào cũng làm mục tiêu thấp hơn thực tế:
- Lấy một con số người khác nói làm mục tiêu. Mục tiêu của nhà người ta dựa trên chi tiêu của họ. Chi tiêu của bạn mới là gốc.
- Tính tới 75 tuổi. Chọn mốc kết thúc ngắn là cách nhanh nhất để mục tiêu trông vừa sức, cũng là cách nhanh nhất để thiếu tiền lúc yếu.
- Cộng cả khoản chưa chắc có. Tiền bán đất, tiền con phụ, tiền thừa kế chưa có giấy tờ.
- Quên quỹ sức khoẻ. Gộp vào chi tiêu tháng làm nó biến mất khỏi tầm mắt.
- Trộn giá hôm nay với lãi danh nghĩa. Kết quả là khoản góp hằng tháng thấp hơn mức cần.
- Tính một lần rồi thôi. Thu nhập, chi tiêu, quy định bảo hiểm xã hội đều thay đổi. Mỗi năm mở bảng ra tính lại một lần, vào một ngày cố định, ví dụ sau Tết.
Khi đã có con số mục tiêu, bước tiếp theo là tính ngược ra mỗi tháng cần góp bao nhiêu với số năm còn lại. Phần đó nằm trong bài so sánh bắt đầu ở tuổi 25, 35 hay 45 và nhóm bài đặt mục tiêu tiết kiệm trên trang.
Câu hỏi thường gặp
Có nên lấy một con số chung như 2 tỷ hay 5 tỷ làm mục tiêu nghỉ hưu không?
Không nên. Con số chung không biết bạn chi tiêu bao nhiêu, có lương hưu hay không, định nghỉ năm bao nhiêu tuổi. Hãy đi từ chi tiêu hằng tháng của chính gia đình mình, trừ lương hưu dự kiến, rồi nhân với số năm cần sống bằng quỹ.
Nên tính quỹ hưu trí cho bao nhiêu năm?
Một mốc thận trọng là tính tới 85 đến 90 tuổi rồi trừ đi tuổi dự định nghỉ, thường ra khoảng 25 đến 30 năm. Tính ngắn hơn thì khoản góp nhẹ hơn nhưng rủi ro thiếu tiền rơi đúng vào những năm sức khoẻ yếu nhất.
Chưa biết lương hưu sau này được bao nhiêu thì tính thế nào?
Tra quá trình đóng của mình trên ứng dụng hoặc cổng dịch vụ của bảo hiểm xã hội và hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về mức hưởng ước tính theo quy định hiện hành. Trong lúc chờ, có thể tính hai kịch bản: có lương hưu và không có lương hưu, để thấy khoảng dao động của mục tiêu.
Vì sao phải tách quỹ sức khoẻ khỏi chi tiêu hằng tháng?
Chi phí sức khoẻ tuổi già đến theo đợt lớn và khó đoán, khác hẳn nhịp đều của chi tiêu thường ngày. Tách riêng giúp bạn nhìn thấy rủi ro và giữ một phần tiền không bị tiêu lẹm vào sinh hoạt.
Mục tiêu theo giá hôm nay và theo năm nghỉ hưu khác nhau thế nào?
Mục tiêu theo giá hôm nay là mức sống bạn hình dung được. Mục tiêu theo năm nghỉ hưu là số tiền danh nghĩa cần có, bằng mục tiêu hôm nay nhân với hệ số trượt giá qua các năm. Hai con số mô tả cùng một mức sống, chỉ khác đơn vị đo.
Bao lâu nên tính lại mục tiêu nghỉ hưu một lần?
Mỗi năm một lần vào một ngày cố định là đủ, cộng thêm mỗi khi có thay đổi lớn như đổi việc, có con, trả xong nợ nhà hay quy định bảo hiểm xã hội thay đổi. Ghi lại giả định của từng năm để so sánh.