Thu nhập tuổi già của phần lớn gia đình Việt dựa trên hai trụ: lương hưu từ bảo hiểm xã hội, trả đều hằng tháng suốt đời và được điều chỉnh theo quy định, và khoản tự tích luỹ của chính gia đình, dùng để bù phần lương hưu không đủ và gánh những khoản lớn bất thường. Hai trụ làm hai việc khác nhau, không thay thế được cho nhau: lương hưu giỏi ở chỗ không bao giờ cạn, còn quỹ tự tích luỹ giỏi ở chỗ rút được khi cần một khoản lớn.
Hiểu mỗi trụ gánh phần nào giúp bạn trả lời những câu hỏi thực tế: có nên cố đóng bảo hiểm xã hội cho đủ năm, quỹ tự tích luỹ cần lớn cỡ nào, người không có lương hưu phải bù ra sao. Phần bảo hiểm xã hội trong bài chỉ nói nguyên lý; mức đóng, mức hưởng cụ thể bạn cần tra quy định hiện hành và hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội.
Trụ thứ nhất: lương hưu làm được gì và không làm được gì
Dòng tiền suốt đời. Điểm mạnh lớn nhất của lương hưu là trả cho đến hết đời, bất kể bạn sống tới 70 hay 95. Không quỹ tự tích luỹ nào làm được điều này một cách chắc chắn, vì quỹ có đáy. Rủi ro sống lâu hơn dự tính, thứ khiến người lập kế hoạch lo nhất, được trụ này gánh gần trọn.
Được điều chỉnh theo quy định. Lương hưu được nhà nước điều chỉnh theo từng thời kỳ, căn cứ trượt giá và khả năng ngân sách. Mức và thời điểm điều chỉnh do văn bản từng lần quy định, nên không thể biết trước, nhưng cơ chế điều chỉnh cho lương hưu một lớp đệm mà khoản tiết kiệm cố định không có.
Đi kèm bảo hiểm y tế. Người hưởng lương hưu được cấp thẻ bảo hiểm y tế theo quy định. Ở tuổi già, giá trị của tấm thẻ này có khi không kém mấy so với chính khoản lương hưu.
Không đủ cho mọi thứ. Lương hưu thường thấp hơn thu nhập lúc đi làm, vì nó tính trên mức tiền lương làm căn cứ đóng và số năm đóng. Nó cũng không trả một khoản lớn khi bạn cần sửa nhà hay điều trị dài ngày. Hai chỗ hở này là việc của trụ thứ hai.
Trụ thứ hai: quỹ tự tích luỹ gánh phần nào
Quỹ tự tích luỹ là tất cả những gì gia đình tự để dành cho tuổi già: tiền gửi, các khoản tích luỹ khác, phần giá trị nhà cửa nếu sẵn sàng dùng. Nó gánh hai việc. Việc đầu là bù khoản hụt hằng tháng, tức phần chênh giữa chi tiêu khi về hưu và lương hưu. Việc thứ hai là các khoản lớn không đều: sức khoẻ, sửa nhà, giúp con một việc lớn.
Điểm mạnh của trụ này là linh hoạt: bạn quyết định khi nào rút, rút bao nhiêu, để lại cho ai. Điểm yếu cũng chính là sự linh hoạt đó: quỹ có thể bị rút sớm cho việc khác, có thể cạn nếu rút quá tay hoặc sống lâu hơn dự tính, và giá trị của nó chịu ảnh hưởng trực tiếp của trượt giá nếu phần sinh lời không theo kịp.
Vì vậy, quỹ tự tích luỹ cần kỷ luật mà lương hưu không cần. Lương hưu có cơ quan quản lý, có luật về điều kiện rút. Quỹ tự tích luỹ chỉ có chính bạn giữ cửa. Những bài trong nhóm thói quen góp đều trên trang nói về cách làm cho cánh cửa đó khó mở hơn khi chưa đến lúc.
Một cách nghĩ giúp phân vai rõ: để lương hưu lo phần chi tiêu nền mỗi tháng càng nhiều càng tốt, còn quỹ tự tích luỹ chia làm hai ngăn. Ngăn thứ nhất bù khoản hụt đều đặn, rút theo nhịp đã định từ trước. Ngăn thứ hai dành cho sức khoẻ và việc lớn, chỉ mở khi có việc đúng tên của nó. Hai ngăn tách bạch thì một lần sửa nhà không lấy mất tiền chợ của mấy năm sau.
Những thứ hay được coi là trụ thứ ba: nhà cửa và con cái
Nhiều gia đình Việt ngầm tính thêm hai chỗ dựa: căn nhà đang ở và sự đỡ đần của con. Cả hai đều có thật và đều quý, nhưng xếp chúng vào kế hoạch như một trụ thu nhập là chỗ dễ vỡ nhất.
Căn nhà có giá trị lớn nhưng không trả tiền đi chợ mỗi tháng. Muốn dùng giá trị đó, bạn phải bán và chuyển đi chỗ nhỏ hơn, cho thuê một phần, hoặc thế chấp, mà mỗi cách đều có điều kiện và chi phí riêng, có khi không làm được đúng lúc cần. Nếu thật sự định dùng nhà làm nguồn tiền tuổi già, hãy ghi rõ cách nào, khi nào, và tính trước số tiền ròng sau chi phí, thay vì để nó thành một câu "lúc đó tính".
Con cái đỡ đần là truyền thống đẹp, nhưng thu nhập của con cũng có lúc lên xuống, con cũng có gia đình và con nhỏ cần lo. Một kế hoạch tuổi già dựa chủ yếu vào con đặt cả hai thế hệ vào thế khó khi một bên gặp chuyện. Cách lành mạnh hơn là coi phần con góp như khoản thêm, đã thống nhất rõ ràng trong nhà, còn phần nền vẫn do hai trụ của chính mình gánh.
Đặt hai trụ cạnh nhau
Bảng so sánh theo đặc điểm, không theo "bên nào tốt hơn". Hai trụ bổ sung cho nhau.
| Đặc điểm | Lương hưu bảo hiểm xã hội | Quỹ tự tích luỹ |
|---|---|---|
| Trả bao lâu | Suốt đời | Tới khi hết tiền |
| Rút một khoản lớn | Không | Được |
| Trượt giá | Có cơ chế điều chỉnh theo quy định | Tự lo, tuỳ phần sinh lời |
| Ai giữ kỷ luật | Luật và cơ quan bảo hiểm xã hội | Chính gia đình |
| Bảo hiểm y tế kèm theo | Có theo quy định | Không |
| Để lại cho người thân | Theo chế độ tử tuất của luật | Toàn bộ phần còn lại |
| Điều kiện để có | Đủ số năm đóng theo quy định | Góp đều đủ lâu |
Đọc bảng theo chiều ngang thì thấy: chỗ nào trụ này yếu, trụ kia mạnh. Kế hoạch an toàn nhất là có cả hai, mỗi trụ đủ vững để gánh phần việc của nó.
Tỷ lệ thay thế: con số giúp bạn biết trụ một gánh được bao nhiêu
Tỷ lệ thay thế là lương hưu chia cho thu nhập trước khi nghỉ. Nếu trước khi nghỉ bạn nhận 15 triệu một tháng và lương hưu là 7,5 triệu, tỷ lệ thay thế là 50%. Con số này cho biết trụ thứ nhất che được bao nhiêu phần thu nhập cũ; phần còn lại, cộng với các khoản lớn, là việc của quỹ tự tích luỹ.
Tỷ lệ của từng người khác nhau nhiều, tuỳ số năm đóng và mức tiền lương làm căn cứ đóng. Một hiểu lầm hay gặp là nghĩ lương hưu tính trên thu nhập thực nhận. Nhiều người thu nhập thực tế cao nhưng đóng bảo hiểm trên mức lương thấp hơn nhiều, nên khi về hưu tỷ lệ thay thế thấp hơn hẳn điều họ hình dung. Đây là chỗ nên kiểm sớm: xem trên quá trình đóng của mình mức tiền lương làm căn cứ đóng từng năm là bao nhiêu.
Khi biết tỷ lệ thay thế ước tính, phép tính khoản hụt trở nên rõ: chi tiêu khi về hưu trừ lương hưu dự kiến. Nếu khoản hụt lớn, hai hướng xử lý là tăng trụ một (đóng thêm năm, kiểm mức căn cứ đóng với chủ lao động) hoặc tăng trụ hai (góp nhiều hơn vào quỹ tự tích luỹ). Thường làm cả hai mới đủ.
Khi chỉ có một trụ
Không phải ai cũng có đủ hai trụ. Mỗi trường hợp thiếu cần một cách bù khác nhau:
- Chỉ có lương hưu, gần như không có quỹ. Sinh hoạt đều thì ổn, nhưng một lần ốm nặng hay một việc sửa nhà có thể phải vay hoặc nhờ con. Nên ưu tiên dựng quỹ sức khoẻ trước, dù nhỏ, rồi mới tính tới những mục tiêu khác.
- Chỉ có quỹ, không có lương hưu. Thường gặp ở người làm tự do, buôn bán, làm nông. Quỹ phải gánh cả dòng tiền hằng tháng lẫn rủi ro sống lâu, nên mục tiêu lớn hơn nhiều. Bài về người làm tự do trên trang nói kỹ hơn, kèm nguyên lý của bảo hiểm xã hội tự nguyện như một cách dựng lại trụ thứ nhất.
- Có lương hưu nhưng đã rút bảo hiểm xã hội một lần trước đó. Số năm đóng bị xoá, phải tính lại từ đầu. Nếu đang cân nhắc rút, đọc bài tính khoản mất đi khi rút một lần trước khi quyết.
- Một vợ một chồng, chỉ một người có lương hưu. Kế hoạch phải tính tình huống người có lương hưu mất trước, phần thu nhập đó sẽ chỉ còn lại theo chế độ tử tuất. Quỹ tự tích luỹ cần đủ dày cho người còn lại.
Kiểm sức khoẻ của hai trụ mỗi năm
Một buổi mỗi năm là đủ. Gợi ý thứ tự làm:
- Tra quá trình đóng bảo hiểm xã hội: số năm đã đóng, mức căn cứ đóng, có giai đoạn nào bị trống không. Giai đoạn trống thì hỏi lại chủ lao động cũ hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội.
- Ước lại lương hưu dự kiến theo quy định hiện hành, ghi rõ nguồn và ngày ước.
- Ước lại chi tiêu khi về hưu theo giá năm nay.
- Tính khoản hụt mới và so với năm trước: tăng hay giảm, vì sao.
- Cộng số dư quỹ tự tích luỹ, so với mục tiêu đã chia theo năm.
- Nếu chậm, chọn một trong ba: tăng khoản góp, lùi tuổi nghỉ, hoặc hạ mức chi tiêu dự kiến. Ghi lựa chọn đó lại.
Giữ các tờ ghi của từng năm cạnh nhau. Sau năm bảy năm, chính bạn sẽ thấy mình đi đúng hướng hay đang trôi, rõ hơn bất kỳ lời khuyên chung chung nào.
Câu hỏi thường gặp
Có lương hưu rồi thì có cần tự tích luỹ nữa không?
Vẫn cần, vì lương hưu thường thấp hơn thu nhập lúc đi làm và không trả khoản lớn khi bạn cần điều trị dài ngày hay sửa nhà. Quỹ tự tích luỹ bù khoản hụt hằng tháng và gánh các việc lớn không đều mà lương hưu không lo được.
Tỷ lệ thay thế là gì và tự tính thế nào?
Tỷ lệ thay thế là lương hưu chia cho thu nhập trước khi nghỉ. Lấy lương hưu dự kiến chia cho thu nhập tháng hiện tại sẽ ra con số ước. Nó cho biết trụ lương hưu che được bao nhiêu phần, phần còn lại là việc của quỹ tự tích luỹ.
Vì sao lương hưu thực tế thấp hơn nhiều so với lương lúc đi làm?
Lương hưu tính trên mức tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội và số năm đóng, không tính trên thu nhập thực nhận. Nhiều người đóng trên mức thấp hơn thu nhập thật, nên tỷ lệ thay thế thấp. Hãy kiểm mức căn cứ đóng trên quá trình đóng của mình từ sớm.
Người không có lương hưu cần quỹ tự tích luỹ lớn cỡ nào?
Lớn hơn nhiều người có lương hưu, vì quỹ phải gánh toàn bộ chi tiêu hằng tháng lẫn rủi ro sống lâu. Cách tính vẫn vậy: chi tiêu tháng nhân 12 nhân số năm cần sống bằng quỹ, cộng quỹ sức khoẻ, nhưng không có phần lương hưu để trừ.
Lương hưu có tăng theo giá cả không?
Lương hưu được điều chỉnh theo từng thời kỳ căn cứ vào trượt giá và khả năng ngân sách, theo văn bản quy định của mỗi lần điều chỉnh. Mức và thời điểm không biết trước được, nên khi lập kế hoạch nên dùng giả định thận trọng và kiểm lại hằng năm.
Bao lâu nên tra lại quá trình đóng bảo hiểm xã hội?
Ít nhất mỗi năm một lần, và mỗi khi đổi chỗ làm. Tra sớm giúp phát hiện giai đoạn bị trống hoặc mức căn cứ đóng sai để còn thời gian xử lý với chủ lao động cũ hay cơ quan bảo hiểm xã hội.