TichSan.comTích Sản
Tích sản cho tuổi già

Người làm tự do không có lương hưu: tự dựng quỹ tuổi già từng bước

Thợ, người buôn bán, người làm nghề tự do không có lương hưu tự động. Cách góp theo phần trăm thu nhập, dựng lại trụ lương hưu và tách quỹ khỏi tiền làm ăn.

A Vietnamese seamstress at her small home workshop sorting cash into two cloth pouches beside a sewing machine, viewed from the side, face turned away, warm lamp light, fabric rolls behind

Người làm tự do, buôn bán nhỏ hay làm nghề theo công trình không có ai trích tiền đóng lương hưu giùm, nên quỹ tuổi già phải tự dựng bằng ba việc: góp theo phần trăm của mỗi khoản tiền về thay vì một số cố định, tách quỹ hưu trí khỏi tiền làm ăn, và cân nhắc dựng lại trụ lương hưu qua bảo hiểm xã hội tự nguyện. Mục tiêu của nhóm này thường lớn hơn người làm công ăn lương vì quỹ phải gánh toàn bộ chi tiêu tuổi già, nên bắt đầu sớm và đều đặn quan trọng hơn bất kỳ mẹo nào.

Bài này viết cho thợ may, thợ điện, người bán hàng ở chợ, tài xế công nghệ, người làm nghề sáng tạo nhận việc theo dự án, chủ hộ kinh doanh. Cách làm dưới đây là thủ công, làm được bằng một cuốn sổ hoặc một bảng tính, với ví dụ giả định số tròn.

Vì sao người làm tự do dễ bỏ quên tuổi già

Người làm công có một lợi thế âm thầm: mỗi tháng một phần lương tự động đi vào quỹ bảo hiểm xã hội, không cần nghĩ. Người làm tự do không có cơ chế đó. Mọi đồng để dành cho tuổi già phải là một quyết định chủ động, và quyết định đó luôn phải cạnh tranh với những việc trước mắt: nhập hàng, sửa đồ nghề, tháng ế hàng, con đóng học.

Thêm vào đó, thu nhập lên xuống khiến mọi kế hoạch theo số cố định trở nên khó giữ. Tháng nhiều việc thì nghĩ "tháng sau góp bù", tháng ít việc thì không góp nổi. Năm này qua năm khác, quỹ tuổi già cứ ở trạng thái "sẽ bắt đầu".

Một lý do nữa là tiền làm ăn và tiền nhà lẫn vào nhau. Khi vốn hàng hoá, tiền khách trả trước, tiền chợ của gia đình nằm chung một chỗ, rất khó biết thật sự mình đang có bao nhiêu để dành. Ba nguyên nhân này cũng là ba chỗ cần sửa, theo đúng thứ tự trong các phần dưới.

Bước một: góp theo phần trăm của mỗi khoản tiền về

Thay vì hứa góp 2 triệu mỗi tháng, đặt quy ước: mỗi khoản tiền công hay lãi bán hàng về tay, trích ngay một tỷ lệ cho quỹ tuổi già. Cách làm:

  1. Ghi lại thu nhập ròng (sau khi trừ tiền vốn, tiền nhập hàng) của mười hai tháng gần nhất để thấy mức trung bình và khoảng dao động. Ví dụ giả định: một thợ may có tháng 8 triệu, tháng 20 triệu, trung bình 13 triệu.
  2. Chọn một tỷ lệ bắt đầu, ví dụ 10% thu nhập ròng. Với trung bình 13 triệu, mỗi tháng quỹ nhận khoảng 1,3 triệu, nhưng tháng ít việc chỉ 800 nghìn, tháng nhiều việc 2 triệu.
  3. Trích ngay khi tiền về, trước khi chi gì khác. Người nhận tiền mặt có thể dùng một phong bì hay một hộp riêng, cuối tuần mang gửi một lần.
  4. Cuối năm cộng tổng đã góp, so với mục tiêu năm. Nếu thiếu, tăng tỷ lệ năm sau thêm một hai điểm phần trăm thay vì cố góp bù một cục.

Ưu điểm của tỷ lệ là nó tự co giãn theo thu nhập. Tháng khó không bị phá kỷ luật vì không có con số cố định để trễ; tháng tốt thì quỹ tự lớn nhanh hơn. Điều duy nhất cần giữ là không bỏ tháng nào, kể cả khi phần trích chỉ vài trăm nghìn.

Bước hai: tách quỹ tuổi già khỏi tiền làm ăn

Ba ngăn tách bạch. Ít nhất cần ba nơi để tiền khác nhau: tiền vốn và quay vòng làm ăn, tiền chi tiêu gia đình, tiền tích luỹ. Quỹ tuổi già nằm trong ngăn thứ ba, và tốt nhất là ở một tài khoản riêng không gắn thẻ rút tiền dùng hằng ngày.

Vốn làm ăn không phải quỹ hưu. Nhiều người coi cửa hàng, xe tải hay đồ nghề là "của để dành tuổi già". Chúng có giá trị, nhưng khi về già sức khoẻ không cho làm nữa, giá trị bán lại thường thấp hơn nhiều so với lúc mua, và có khi chẳng ai mua. Tài sản làm ăn tính riêng, không cộng vào quỹ hưu trí.

Không vay quỹ để nhập hàng. Khi đơn hàng lớn đến, tiền quỹ nằm đó rất mời gọi. Một lần rút "tuần sau trả" dễ thành nhiều lần. Nếu thật sự cần vốn, coi đó là việc của ngăn làm ăn, tự tìm cách trong ngăn đó.

Ghi sổ đơn giản. Một trang mỗi tháng: tổng thu ròng, đã trích bao nhiêu cho quỹ, số dư quỹ cuối tháng. Không cần phần mềm; quan trọng là nhìn thấy con số lớn dần.

Bước ba: dựng lại trụ lương hưu bằng bảo hiểm xã hội tự nguyện

Quỹ tự tích luỹ có đáy, còn lương hưu thì trả tới hết đời. Với người làm tự do, bảo hiểm xã hội tự nguyện là con đường để có một khoản lương hưu, dù nhỏ, cùng thẻ bảo hiểm y tế khi về hưu theo quy định. Về nguyên lý, người tham gia tự chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng trong khung cho phép, chọn phương thức đóng theo tháng, quý hay năm, và khi đủ tuổi cùng đủ số năm đóng theo luật thì được hưởng lương hưu.

Quy định về số năm đóng tối thiểu, tỷ lệ đóng, mức hỗ trợ của nhà nước cho từng nhóm và các quyền lợi khác đã thay đổi theo Luật Bảo hiểm xã hội có hiệu lực từ 1/7/2025, và có thể còn thay đổi. Vì vậy trước khi đăng ký, hãy hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú hoặc đại lý thu được uỷ quyền, đề nghị họ tính thử cho trường hợp của bạn: đóng mức này trong bao nhiêu năm thì dự kiến hưởng bao nhiêu.

Một chỗ hay bị bỏ lỡ: nếu trước đây bạn đã từng đi làm công ty và có vài năm đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, số năm đó vẫn được cộng nối khi tham gia tự nguyện, miễn là chưa rút một lần. Tra lại quá trình đóng cũ trước khi quyết. Bài riêng về bảo hiểm xã hội tự nguyện trên trang đi sâu hơn vào nguyên lý đóng và hưởng.

Bước bốn: lo sức khoẻ và tính chuyện nghỉ dần

Bảo hiểm y tế không để đứt. Người làm tự do thường tham gia bảo hiểm y tế theo hộ gia đình. Giữ thẻ liên tục, vì gián đoạn có thể ảnh hưởng tới quyền lợi khi cần điều trị. Chi phí thẻ là khoản nhỏ so với rủi ro nó gánh.

Quỹ sức khoẻ riêng. Nghề tự do nhiều khi là nghề dùng sức: đứng cả ngày, khuân vác, lái xe đường dài. Sức khoẻ đi xuống thường đến sớm hơn tuổi nghỉ trên giấy. Dựng một quỹ sức khoẻ riêng song song với quỹ hưu trí.

Kế hoạch nghỉ dần thay vì nghỉ hẳn. Ưu thế của người làm tự do là có thể giảm việc từ từ: từ sáu ngày xuống bốn ngày, nhận việc nhẹ hơn, dạy nghề cho người trẻ. Mỗi năm còn có thu nhập một phần là một năm quỹ không bị rút toàn phần. Đưa giai đoạn nghỉ dần vào kế hoạch, ước thu nhập giảm còn bao nhiêu, kéo dài mấy năm.

Không trông vào việc bán cửa hàng. Nếu có ý sang lại cửa hàng hay mặt bằng khi nghỉ, tính khoản đó như phần thưởng nếu có, không đặt làm nền của kế hoạch.

Một kế hoạch mẫu cho người làm tự do

Ví dụ giả định một người bán hàng 40 tuổi, thu nhập ròng trung bình 15 triệu một tháng, định nghỉ dần từ 60 và nghỉ hẳn ở 65. Bảng chỉ minh hoạ cách chia việc theo thời gian.

Giai đoạnViệc chínhGợi ý tỷ lệ trích
Năm đầuGhi sổ thu nhập ròng, tách ba ngăn tiền, hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về tham gia tự nguyện8–10% mỗi khoản tiền về
40–50 tuổiGóp đều, tăng tỷ lệ một điểm mỗi năm có thu nhập khá10–15%
50–60 tuổiDồn sức góp, trả hết nợ, dựng quỹ sức khoẻ15–20%
60–65 tuổiGiảm việc, thu nhập một phần, bắt đầu rút nhẹ từ quỹGóp phần dư nếu có
Từ 65Sống bằng lương hưu tự nguyện (nếu có) và quỹ, rút theo nhịp định trướcKhông góp, chỉ rút

Tỷ lệ trong bảng không phải chuẩn; nó tuỳ chi tiêu, tuỳ có lương hưu hay không, tuỳ gia đình. Điều đáng giữ là cấu trúc: có ghi sổ, có tách ngăn, có tăng dần, có giai đoạn nghỉ dần, có kế hoạch rút. Những bài về cách rút tiền khi về hưu và về lạm phát tuổi già trên trang đi tiếp từ đây.

Những sai lầm hay gặp của người làm tự do

Các lỗi dưới đây không phải do thiếu hiểu biết mà do nhịp sống của nghề tự do kéo đi. Biết trước thì dễ tránh hơn:

  • Chờ "khi nào ổn định" mới bắt đầu. Với nghề tự do, thu nhập hiếm khi ổn định hẳn. Chờ ổn định thường là chờ mãi. Bắt đầu với tỷ lệ nhỏ ngay từ khoản tiền về tiếp theo.
  • Góp bù theo đợt rồi nghỉ dài. Tháng Tết hay mùa cao điểm góp một khoản lớn, rồi nhiều tháng không góp gì. Tổng năm có thể không tệ, nhưng thói quen không hình thành và rất dễ bỏ cả năm sau.
  • Đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện vài năm rồi bỏ. Đóng không đủ số năm theo quy định thì không hình thành lương hưu. Nếu đã tham gia, cố giữ liên tục, chọn mức đóng vừa sức để không phải bỏ ngang.
  • Tính tiền lời bán hàng là thu nhập. Khoản thu về chưa trừ tiền nhập hàng, tiền mặt bằng, hao mòn đồ nghề thì không phải tiền của gia đình. Trích tỷ lệ trên doanh thu thô sẽ làm hụt vốn quay vòng.
  • Cho người quen vay bằng tiền quỹ. Quỹ tuổi già không phải nguồn cho vay. Khoản cho vay không có lãi kép, và nhiều khi không về đủ.
  • Không có ai biết quỹ ở đâu. Người làm tự do thường tự quản mọi thứ. Một tờ ghi cho người thân biết quỹ nằm ở đâu, dùng vào việc gì, giúp gia đình không lúng túng khi bạn ốm.

Câu hỏi thường gặp

Người làm tự do nên góp quỹ hưu trí bao nhiêu mỗi tháng?

Thay vì một con số cố định, nên trích một tỷ lệ của mỗi khoản thu nhập ròng về tay, ví dụ bắt đầu từ 10% rồi tăng dần mỗi năm. Tỷ lệ tự co giãn theo tháng nhiều việc, ít việc nên dễ giữ đều hơn số cố định.

Làm tự do có được hưởng lương hưu không?

Có thể, nếu tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện và đủ điều kiện về tuổi cùng số năm đóng theo luật. Quy định đã thay đổi từ 1/7/2025, nên hãy hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú để được tính thử cho trường hợp của mình.

Từng đóng bảo hiểm xã hội ở công ty, giờ làm tự do thì sao?

Số năm đã đóng bắt buộc vẫn được cộng nối khi tham gia tự nguyện, miễn là chưa rút một lần. Tra lại quá trình đóng cũ trên ứng dụng hoặc cổng dịch vụ của bảo hiểm xã hội trước khi quyết định.

Cửa hàng, xe, đồ nghề có tính là quỹ hưu trí được không?

Không nên. Khi về già và không làm nữa, giá trị bán lại của tài sản làm ăn thường thấp hơn nhiều so với lúc mua, có khi khó bán. Hãy tính chúng riêng và coi khoản thu khi sang lại là phần thưởng nếu có.

Thu nhập tháng nào cũng khác thì theo dõi quỹ thế nào?

Ghi một trang mỗi tháng gồm tổng thu ròng, số đã trích cho quỹ và số dư cuối tháng. Cuối năm cộng lại so với mục tiêu năm, thiếu thì tăng tỷ lệ năm sau thay vì cố góp bù một khoản lớn.

Người làm tự do có nên nghỉ hẳn ở 60 tuổi không?

Tuỳ sức khoẻ và công việc, nhưng nghỉ dần thường có lợi hơn: giảm số ngày làm, nhận việc nhẹ, vẫn có thu nhập một phần. Mỗi năm còn thu nhập là một năm quỹ không bị rút toàn phần, giúp quỹ đi được xa hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138