Gom các khoản nhỏ của con vào quỹ học là việc đáng làm: ví dụ giả định mỗi năm con nhận khoảng 4 triệu đồng tiền lì xì và tiền mừng sinh nhật, gom đều từ lúc mới sinh tới 18 tuổi ở mức sinh lời giả định 5% một năm thì thành khoảng 112 triệu đồng, trong khi tổng tiền gốc chỉ là 72 triệu. Khoản này không thay được khoản góp chính của cha mẹ, nhưng có thể gánh một phần đáng kể của học phí năm đầu.
Cái khó không nằm ở phép tính mà ở cách làm cho minh bạch: tiền đó là của con, nên con cần biết nó đi đâu, và theo tuổi, con nên được giữ một phần để tập tiêu. Bài này bàn cách chia phần, cách ghi sổ, cách nói với con, và những khoản không nên gom. Phần chuyện tiền mừng tuổi nói chung, như con nên tự tiêu bao nhiêu, thuộc về chuyện dạy con về tiền; ở đây chỉ bàn phần chảy vào quỹ học.
Khoản nhỏ góp lâu được bao nhiêu
Bảng dưới tính giá trị khi con 18 tuổi của một khoản đều đặn mỗi năm, góp cuối năm, mức sinh lời giả định 5% một năm. Đây là phép tính FV của dòng tiền đều: =FV(5%; 18; -khoản mỗi năm; 0).
| Khoản vào quỹ mỗi năm | Tổng tiền gốc sau 18 năm | Giá trị khi con 18 tuổi (sinh lời 5%) | Phần do lãi kép |
|---|---|---|---|
| 2 triệu đồng | 36 triệu | khoảng 56 triệu | khoảng 20 triệu |
| 3 triệu đồng | 54 triệu | khoảng 84 triệu | khoảng 30 triệu |
| 4 triệu đồng | 72 triệu | khoảng 112 triệu | khoảng 40 triệu |
| 6 triệu đồng | 108 triệu | khoảng 169 triệu | khoảng 61 triệu |
Nhìn cột cuối sẽ thấy lãi kép đóng góp gần 36% giá trị cuối, nhiều hơn một phần ba. Khoản góp những năm đầu đóng góp nhiều lãi nhất, vì có gần mười tám năm để lớn; khoản lì xì năm con một tuổi có giá trị khi con 18 tuổi cao hơn khoảng 1,7 lần khoản cùng số tiền nhận năm con mười hai tuổi. Đó là lý do nên bắt đầu gom từ cái Tết đầu tiên, ngay cả khi số tiền nhỏ.
Số tiền lì xì mỗi năm thực tế không đều; năm con còn nhỏ thường nhận nhiều hơn năm con lớn. Bảng chỉ để thấy độ lớn. Gia đình muốn sát hơn thì ghi từng năm vào bảng tính, mỗi dòng nhân với 1,05 mũ số năm còn lại tới mốc 18 tuổi, rồi cộng cả cột.
Những khoản nào nên gom
Tiền lì xì dịp Tết. Khoản lớn nhất và đều nhất trong năm của nhiều trẻ. Thường chỉ đến trong vài ngày, nên dễ gom một lần nếu đã thống nhất từ trước Tết.
Tiền mừng sinh nhật, đầy tháng, thôi nôi. Những khoản mừng của ông bà, họ hàng vào các dịp đầu đời thường đáng kể so với lì xì. Đây là những khoản lý tưởng để vào quỹ ngay từ khi con chưa biết gì về tiền.
Tiền thưởng học tập, thưởng từ các cuộc thi. Khi con đã đủ lớn, nên hỏi ý con trước, chia phần như với lì xì. Đây là tiền con tự làm ra bằng công sức, nên tôn trọng quyền quyết định của con nhiều hơn.
Tiền tiết kiệm từ trợ cấp, quà biếu bằng tiền của người thân ở xa. Các khoản không thường xuyên, khó dự đoán, nên không đưa vào kế hoạch góp chính. Khi có thì gom vào quỹ như phần cộng thêm.
Tiền con tự kiếm khi đã lớn. Con học cấp ba có thể làm việc nhỏ trong dịp hè. Khoản này nên để con tự quyết hoàn toàn; nếu con muốn góp vào quỹ học của chính mình thì ghi riêng một dòng mang tên con.
Cách chia phần cho minh bạch theo tuổi
Không có tỷ lệ đúng tuyệt đối. Khung dưới là một cách nhiều nhà dùng, điều chỉnh theo hoàn cảnh và cách nghĩ của gia đình.
- Từ lúc mới sinh tới khoảng ba tuổi: con chưa hiểu tiền, gom gần như toàn bộ vào quỹ học. Ghi rõ trong sổ từng khoản, ai mừng, dịp gì, để sau này con xem lại.
- Từ khoảng bốn tới sáu tuổi: để con giữ một phần nhỏ trong hũ riêng của con để tập đếm và mua món nhỏ, phần lớn vào quỹ. Nói với con bằng câu đơn giản: phần này để con đi học khi lớn.
- Tuổi tiểu học: chia rõ ba phần, ví dụ phần lớn vào quỹ học, một phần con tự tiết kiệm cho món đồ con muốn, một phần nhỏ con tự tiêu. Cho con thấy số tiền vào quỹ được ghi vào sổ.
- Tuổi trung học cơ sở: bàn với con tỷ lệ trước Tết, để con tham gia quyết định. Con có thể đề xuất giữ nhiều hơn; lắng nghe lý do và thống nhất bằng chữ.
- Tuổi trung học phổ thông: phần vào quỹ học là thoả thuận giữa hai bên. Lúc này con đã đủ hiểu quỹ học dùng để làm gì và quỹ đang ở mức nào so với kế hoạch.
Điều quan trọng không phải tỷ lệ chính xác mà là sự nhất quán: năm nào cũng chia theo cách đã nói, không có năm cha mẹ tự ý lấy toàn bộ mà không giải thích. Trẻ nhớ rất lâu những lần tiền của mình biến mất không rõ lý do.
Ghi sổ riêng và giữ tách bạch với tiền của cha mẹ
Tiền của con và tiền cha mẹ góp nên ghi thành hai cột riêng trong cùng một sổ theo dõi quỹ học, dù để chung một nơi. Cột "từ con" ghi từng khoản lì xì, quà sinh nhật, tiền thưởng, kèm năm và nguồn. Cột "từ cha mẹ" ghi các khoản góp hằng tháng. Khi tính lãi, có thể chia lãi theo tỷ lệ số dư của hai cột, hoặc đơn giản hơn là chỉ ghi tổng, rồi khi cần mới tính lại.
Lý do nên tách hai cột không phải để tính toán chi li, mà để minh bạch. Khi con lớn, con sẽ thấy rõ phần nào là từ những người thương con đã mừng, phần nào là cha mẹ góp. Nhiều gia đình kể lại rằng lúc con mười lăm tuổi đọc cột "từ con" với tên ông bà, cô chú qua từng năm, con hiểu giá trị của quỹ hơn mọi lời giảng.
Một điều cần tránh là trộn tiền lì xì của con vào tiền chi tiêu gia đình, rồi coi khoản góp hằng tháng của cha mẹ là đã bù. Về con số có thể đúng, nhưng con mất đi dấu vết khoản tiền của mình, và cha mẹ dễ tự đánh giá cao phần mình góp. Nếu năm nào gia đình khó khăn thật sự phải dùng tiền lì xì của con, ghi rõ đó là khoản mượn của con, ghi thời hạn trả, và nói với con khi con đủ lớn để hiểu.
Về hình thức, sổ có thể chỉ là một trang trong vở hoặc một trang bảng tính. Mỗi năm ghi một dòng sau Tết và một dòng sau sinh nhật, mất chưa tới mười phút. Sau mười tám năm, đó là ba mươi sáu dòng ghi lại cả tuổi thơ của con qua những lần được mừng.
Nói với con về tiền lì xì vào quỹ học
Cách nói tuỳ tuổi, nhưng có vài nguyên tắc chung. Thứ nhất, nói trước khi nhận, không nói sau khi đã cất. Trước Tết vài ngày, ngồi lại với con và nói: năm nay con được giữ phần nào, phần nào vào quỹ đi học. Con biết trước thì không cảm thấy bị lấy mất. Thứ hai, dùng hình ảnh con hiểu được: với trẻ nhỏ, đó là cái hũ to của tương lai và cái hũ nhỏ của con; với trẻ lớn hơn, cho con xem sổ, thấy số dư lớn dần.
Thứ ba, không biến tiền lì xì thành phần thưởng hay hình phạt cho chuyện học. Câu kiểu "học giỏi mới được giữ nhiều" khiến con gắn giá trị bản thân với số tiền, và biến chuyện tích luỹ thành chuyện điều kiện. Phần vào quỹ học là để con đi học, bất kể kết quả từng năm thế nào. Cũng không so số lì xì giữa các con hay với con nhà khác; mỗi đứa trẻ có quỹ của mình và câu chuyện của mình.
Thứ tư, khi con hỏi tại sao không được giữ hết, trả lời thật: vì đi học đại học tốn nhiều tiền, và tiền gom từ nhỏ sẽ lớn lên nhờ thời gian. Cho con thử tính: một khoản 500 nghìn đồng năm con bảy tuổi, sau mười một năm ở mức giả định 5% thành khoảng 855 nghìn. Con tự bấm máy tính sẽ nhớ lâu hơn nghe giảng.
Những khoản không nên gom vào quỹ học
Không phải đồng tiền nào của con cũng nên đổ vào quỹ học. Một số khoản giữ riêng sẽ tốt hơn cho con và cho chính quỹ.
- Tiền con tự kiếm bằng việc làm thêm khi đã lớn, trừ khi con tự muốn góp. Quyền quyết định thuộc về con.
- Khoản tiền người tặng ghi rõ mục đích khác, như tiền mua xe đạp, mua sách tranh. Tôn trọng ý người tặng.
- Phần tiền tiêu vặt đã thống nhất cho con tập quản lý. Lấy lại phần này làm con mất cơ hội học cách tiêu.
- Khoản quà bằng hiện vật như vàng, đồ trang sức nhỏ mừng đầy tháng. Những thứ này giữ riêng, ghi vào sổ như tài sản của con, không quy đổi để gom vào quỹ học nếu chưa cần.
- Tiền mừng có kèm lời dặn trả lại hoặc tặng lại cho người khác khi họ có dịp tương tự; khoản này về bản chất là tiền của gia đình đi lại, không phải tiền của con.
Biết giữ ranh giới giữa các khoản giúp quỹ học được tin tưởng trong mắt con. Khi con thấy cha mẹ tôn trọng những khoản con được giữ, con sẵn lòng góp những khoản vào quỹ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Gom hết tiền lì xì của con vào quỹ học có công bằng với con không?
Với trẻ còn rất nhỏ chưa hiểu tiền, gom gần hết vào quỹ học mang tên con là hợp lý. Khi con lớn dần, nên để con giữ một phần và tham gia quyết định tỷ lệ, kèm sổ ghi rõ để con thấy tiền vẫn là của mình.
Tiền lì xì mỗi năm không đều thì tính kế hoạch thế nào?
Không đưa tiền lì xì vào khoản góp chính của kế hoạch. Coi đó là phần cộng thêm, ghi từng năm vào sổ. Khi xem lại hằng năm, cộng cả phần này vào số dư rồi tính lại khoản góp hằng tháng của cha mẹ cho những năm còn lại.
Có nên đổi tiền lì xì của con ra vàng để giữ không?
Bài này không khuyên chọn kênh giữ tiền nào. Quỹ học cần tiền mặt vào đúng năm con nhập học, nên điều cần cân nhắc là khoản giữ có rút ra được đúng lúc không và giá trị lúc rút có biến động mạnh không. Quyết định là của từng gia đình.
Con hỏi tiền lì xì của con giờ ở đâu thì trả lời thế nào?
Mở sổ theo dõi cho con xem, chỉ vào cột ghi tiền của con theo từng năm và số dư hiện tại. Với trẻ nhỏ, chỉ cần nói tiền nằm trong quỹ đi học của con và đang lớn dần; với trẻ lớn, cho con thấy cả con số.
Tiền thưởng học tập của con có nên vào quỹ học không?
Nên hỏi ý con trước, vì đó là khoản con làm ra bằng công sức. Có thể đề xuất chia phần, một phần vào quỹ, một phần con giữ. Tránh gắn chuyện được giữ nhiều hay ít với thành tích, để tiền không thành công cụ thưởng phạt.
Cha mẹ lỡ tiêu mất tiền lì xì của con những năm trước thì làm sao?
Ghi lại số tiền ước tính đã dùng thành một dòng khoản mượn của con, lập kế hoạch bù dần vào quỹ học, ví dụ mỗi tháng thêm một khoản nhỏ. Khi con đủ lớn, nói thật với con; sự thẳng thắn giữ được niềm tin hơn là lặng im.