Khi nhận một khoản tiền lớn bất ngờ, việc đúng nhất trong những tuần đầu thường là chưa làm gì cả: đặt khoản tiền ở một chỗ an toàn, rút ra được khi cần, rồi cho mình một khoảng chờ để tính toán. Trong lúc chờ, trừ trước các nghĩa vụ như nợ, thuế, phần của người khác, dựng hoặc bổ sung quỹ đệm, rồi mới chia phần còn lại vào từng mục tiêu bằng con số. Tiền đến nhanh thì quyết định cũng dễ vội, và quyết định vội với khoản tiền lớn là loại khó sửa nhất.
Khoản tiền ấy có thể là phần thừa kế, tiền đền bù khi giải toả, tiền bán một mảnh đất, khoản thưởng lớn hay tiền bảo hiểm chi trả. Mỗi nguồn đi kèm những việc cần kiểm và những cảm xúc khác nhau. Bài này không gợi ý kênh đầu tư nào; nó chỉ đưa thứ tự suy nghĩ và phép tính để khoản tiền phục vụ đúng mục tiêu của nhà bạn. Các con số là giả định.
Vì sao nên có một khoảng chờ
Người nhận tiền lớn thường ở trong trạng thái khác thường: vui mừng, hoặc đau buồn nếu đó là tiền thừa kế, hoặc mệt mỏi sau một vụ giải toả kéo dài. Trạng thái nào cũng không hợp để ra quyết định lớn. Cùng lúc đó, tin nhà bạn có tiền lan rất nhanh, và lời mời, lời nhờ bắt đầu đến. Khoảng chờ là cách tách quyết định khỏi cảm xúc và khỏi áp lực xung quanh.
Khoảng chờ hợp lý thường từ một đến ba tháng, tuỳ độ lớn của khoản tiền so với thu nhập năm của gia đình. Khoản bằng vài tháng lương thì chờ vài tuần là đủ. Khoản bằng nhiều năm thu nhập thì nên chờ lâu hơn. Trong khoảng này, tiền nằm ở chỗ an toàn và rút được, chẳng hạn tài khoản riêng ở ngân hàng của bạn hoặc tiền gửi kỳ hạn ngắn. Mục đích của chỗ để tạm không phải là sinh lời nhiều, mà là không mất và không bị tiêu lẹm.
Một mẹo nhỏ giúp nhiều người: đặt tên cho tài khoản tạm giữ, ghi ngày hết khoảng chờ vào sổ, và tự hứa không quyết khoản chi nào trên một mức nhất định trước ngày đó. Mất vài tuần lãi kép không đáng kể gì so với một quyết định sai bằng nửa khoản tiền.
Nguồn tiền khác nhau, việc cần kiểm khác nhau
Trước khi coi khoản tiền là "của mình để chia", kiểm xem nó có vướng nghĩa vụ hay quyền của ai khác không. Bảng dưới liệt kê các nguồn hay gặp; quy định về thuế và giấy tờ có thể thay đổi, nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan thuế khi chưa chắc.
| Nguồn tiền | Việc cần kiểm trước | Điều hay bị quên |
|---|---|---|
| Thừa kế | Thủ tục khai nhận, phần của các đồng thừa kế khác, nghĩa vụ thuế nếu có | Khoản nợ của người đã mất có thể cần thanh toán từ di sản |
| Đền bù giải toả | Tiền dành cho chỗ ở mới, chi phí di dời, phần của từng thành viên trong hộ | Phần lớn khoản này thường đã có việc phải dùng: chỗ ở mới |
| Bán nhà, đất | Thuế, phí chuyển nhượng, khoản vay còn thế chấp trên tài sản | Nếu bán chỗ đang ở thì tiền này phải lo chỗ ở tiếp theo |
| Thưởng lớn, chia lợi nhuận | Thuế thu nhập cá nhân đã khấu trừ hay chưa | Khoản thưởng không lặp lại đều, đừng nâng mức sống theo nó |
| Bảo hiểm chi trả | Mục đích của khoản chi trả: điều trị, thay thế thu nhập hay tài sản | Tiền thay thế thu nhập cần giữ cho đúng thời gian không có thu nhập |
Cột cuối là chỗ quan trọng nhất. Rất nhiều khoản tiền lớn không thật sự "dư": tiền đền bù là tiền mua chỗ ở mới, tiền bảo hiểm khi mất khả năng lao động là thu nhập của nhiều năm tới. Gọi đúng tên khoản tiền ngay từ đầu giúp cả nhà không coi nó là tiền tiêu thoải mái.
Tính toán trong khoảng chờ: năm bước theo thứ tự
Mỗi bước trừ đi một phần, phần còn lại sau bước năm mới là khoản bạn tự do chia vào mục tiêu.
- Trừ nghĩa vụ bắt buộc. Thuế, phí, phần của đồng thừa kế, khoản vay đang thế chấp trên tài sản vừa bán.
- Trừ khoản đã có việc phải dùng. Chỗ ở mới sau giải toả, chi phí điều trị đã biết, học phí năm tới của con.
- Dọn nợ lãi cao. Dư nợ thẻ, vay tiêu dùng có lãi thật cao hơn hẳn mức tích luỹ bạn nhận về. Trả xong là giảm ngay một khoản phải trả hằng tháng.
- Đầy quỹ đệm. Đưa quỹ dự phòng lên đủ ba đến sáu tháng chi tiêu, tách riêng một ngăn.
- Phần còn lại chia vào mục tiêu đã có tên. Quỹ tuổi già, quỹ học cho con, quỹ nhà, theo thứ tự ưu tiên mà gia đình đã thống nhất.
Khi viết năm bước này ra giấy với con số thật, nhiều gia đình ngạc nhiên thấy phần tự do chia nhỏ hơn họ tưởng rất nhiều. Đó là phát hiện tốt, vì nó đến trước khi tiền đã tiêu, không phải sau.
Một ví dụ chia giả định
Gia đình chị Lan, giả định, nhận 800 triệu từ tiền bán mảnh đất ở quê sau khi đã chia phần cho anh chị em. Họ đang ở nhà thuê, có khoản vay tiêu dùng 50 triệu, quỹ đệm mới có 20 triệu, chi tiêu khoảng 15 triệu mỗi tháng.
| Ngăn | Số tiền (giả định) | Lý do |
|---|---|---|
| Thuế, phí đã nộp khi bán | 0 (đã trừ trước khi nhận) | Kiểm lại biên lai để chắc |
| Trả hết khoản vay tiêu dùng | 50 triệu | Lãi thật cao hơn mức tích luỹ giả định |
| Bổ sung quỹ đệm lên sáu tháng | 70 triệu | Từ 20 triệu lên 90 triệu |
| Quỹ nhà: phần trả trước khi mua nhà | 500 triệu | Mục tiêu đã có tên, giữ ở nơi an toàn, rút được |
| Quỹ tuổi già của hai vợ chồng | 140 triệu | Thêm vào quỹ dài hạn đang góp |
| Khoản tiêu có chủ đích | 40 triệu | Sửa xe, một chuyến về quê, quà cho cha mẹ |
Các con số chỉ để minh hoạ cách đi từ trên xuống. Điều đáng chú ý là dòng cuối: một phần nhỏ được tiêu có chủ đích, ghi rõ từ đầu. Một kế hoạch không cho ai được vui chút nào với khoản tiền bất ngờ thường bị phá ngang sau vài tháng. Cho phép tiêu một phần có giới hạn giúp phần còn lại được giữ nguyên.
Khi người quen tìm đến hỏi mượn hoặc rủ góp vốn
Có sẵn một câu trả lời chung. Ví dụ: "Khoản này nhà em đã chia hết vào việc học của con và chỗ ở rồi, chưa có phần nào để ra ngoài." Câu trả lời đúng sự thật nếu bạn đã chia ngăn, và nó không nhắm vào riêng ai.
Tách cho mượn khỏi tích sản. Nếu muốn giúp người thân, quyết trước một khoản có thể mất mà không ảnh hưởng mục tiêu, coi đó là khoản giúp đỡ chứ không phải khoản đầu tư. Cho mượn bằng tiền của quỹ học hay quỹ tuổi già là đặt mục tiêu của nhà mình vào tay người khác.
Lời rủ góp vốn, lời mời lãi cao. Người vừa có tiền là đối tượng được nhắm tới nhiều nhất. Mọi lời mời trong khoảng chờ đều trả lời "để sau ngày đó nhà em mới tính", và khi tính thì hỏi đủ các câu: tiền đi đâu, lãi từ đâu ra, rút lại thế nào, ai chịu trách nhiệm khi mất.
Bàn trong nhà trước. Vợ chồng thống nhất cách trả lời trước khi người ngoài hỏi, để không ai bị đặt vào thế phải nhận lời một mình.
Cả nhà cùng bàn: ai quyết, quyết theo cách nào
Khoản tiền lớn bất ngờ hiếm khi chỉ là chuyện của một người. Tiền thừa kế của chồng vẫn ảnh hưởng tới kế hoạch của vợ, tiền đền bù của cả hộ liên quan đến cha mẹ già và con đã lớn. Trước khi chia, nên có một buổi ngồi lại, giấy bút trên bàn, mỗi người nói điều mình lo nhất và điều mình mong nhất với khoản tiền này. Thường sẽ thấy nỗi lo chung là chỗ ở và sức khoẻ, còn mong muốn thì mỗi người một kiểu.
Cách làm đơn giản là đi theo năm bước ở trên cùng nhau. Các bước một đến bốn gần như không ai phản đối vì đó là nghĩa vụ và an toàn. Chỗ dễ vướng là bước năm, chia phần còn lại vào mục tiêu. Ở bước này, liệt kê mục tiêu của từng người, gắn con số và thời hạn, rồi xếp thứ tự. Mục tiêu nào chưa đủ tiền lần này thì ghi vào danh sách chờ, không gạt đi.
Với con đã đi làm, cho con biết khoản tiền dùng vào đâu giúp tránh hiểu lầm sau này, nhất là tiền thừa kế từ ông bà. Với cha mẹ già, nếu khoản tiền là của cha mẹ, con cái chỉ nên góp ý cách tính chứ không quyết thay. Ghi lại kết quả buổi bàn trên một trang giấy, ai cũng đọc được, và hẹn một ngày xem lại sau sáu tháng để điều chỉnh nếu hoàn cảnh đổi khác.
Những sai lầm hay gặp với tiền lớn bất ngờ
Các lỗi dưới đây xảy ra ở mọi mức thu nhập, và phần lớn đều đến từ việc quyết quá nhanh:
- Nâng mức sống theo khoản tiền một lần. Đổi nhà thuê đắt hơn, mua xe kèm chi phí nuôi xe hằng tháng. Khoản tiền hết nhưng chi phí cố định còn mãi.
- Dồn hết vào một chỗ vì một lời giới thiệu. Nhất là lời giới thiệu đến trong những tuần đầu.
- Quên phần của người khác. Đồng thừa kế, thành viên trong hộ được đền bù. Chậm rõ ràng hôm nay là mâu thuẫn trong nhà sau này.
- Để tiền nằm lẫn trong tài khoản chi tiêu. Không tách ngăn thì vài tháng sau không ai biết tiền đã đi đâu.
- Không ghi lại kế hoạch. Một trang giấy với năm ngăn và con số là đủ, nhưng phải có.
Khoản tiền lớn bất ngờ là cơ hội hiếm để rút ngắn nhiều năm tích luỹ. Giữ nó bằng một khoảng chờ, một phép tính và vài ngăn có tên, cơ hội đó mới thành tài sản thật của gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Nhận tiền thừa kế thì nên làm gì trước?
Trước hết hoàn tất thủ tục khai nhận, làm rõ phần của từng đồng thừa kế và các khoản nợ hay nghĩa vụ của người đã mất nếu có. Sau đó đặt phần của mình ở nơi an toàn, rút được, chờ một thời gian rồi mới chia vào mục tiêu. Quy định về thủ tục và thuế nên tra văn bản hiện hành.
Nên chờ bao lâu trước khi dùng một khoản tiền lớn?
Thường từ vài tuần đến ba tháng, tuỳ khoản tiền lớn cỡ nào so với thu nhập năm của gia đình. Khoảng chờ giúp tách quyết định khỏi cảm xúc và áp lực của người xung quanh. Trong lúc chờ, tiền để ở nơi an toàn chứ không cần sinh lời cao.
Có nên trả hết nợ bằng khoản tiền bất ngờ không?
Với các khoản nợ có lãi thật cao hơn mức tích luỹ bạn nhận về, trả hết thường có lợi về con số và giảm được khoản phải trả hằng tháng. Với khoản vay mua nhà lãi thấp, cần xem phí trả trước hạn và việc quỹ đệm đã đủ chưa trước khi quyết.
Từ chối người thân hỏi mượn tiền thế nào cho khéo?
Có sẵn một câu trả lời chung, đúng sự thật, ví dụ khoản tiền đã chia vào việc học của con và chỗ ở. Nếu muốn giúp, quyết trước một khoản có thể mất mà không ảnh hưởng mục tiêu và coi đó là giúp đỡ, không lấy từ các quỹ đã có tên.
Có nên tiêu một phần khoản tiền bất ngờ không?
Một phần nhỏ được tiêu có chủ đích, ghi rõ từ đầu, thường giúp phần còn lại được giữ nguyên. Kế hoạch quá khắt khe dễ bị phá ngang. Điều cần tránh là dùng khoản tiền một lần để nâng chi phí cố định hằng tháng.
Tiền đền bù giải toả có phải là tiền dư để tích luỹ không?
Phần lớn tiền đền bù đã có việc phải dùng là lo chỗ ở mới và chi phí di dời. Hãy trừ khoản đó trước, làm rõ phần của từng thành viên trong hộ, rồi mới tính phần còn lại cho quỹ đệm và các mục tiêu dài hạn.