Mục tiêu tiết kiệm nên đặt theo giá hôm nay, rồi nhân thêm hệ số tăng giá cho tới năm cần dùng tiền. Công thức: mục tiêu tương lai bằng giá hôm nay nhân (1 + mức tăng giá) mũ số năm. Ví dụ giả định: sửa nhà hôm nay cần 300 triệu, tám năm nữa mới làm, giá vật liệu và nhân công tăng 5% một năm, thì mục tiêu đúng là khoảng 443 triệu chứ không phải 300 triệu.
Khoảng chênh 143 triệu ấy không phải phần dư phòng xa, mà là phần chắc chắn thiếu nếu giá tăng đúng như giả định. Bài đi từ cách đặt mục tiêu theo giá hôm nay, nhân hệ số, chọn mức tăng riêng cho từng loại mục tiêu, tới tính lại khoản góp hằng tháng. Mọi mức tăng giá và lãi suất là giả định.
Vì sao bắt đầu từ giá hôm nay
Không ai biết giá của tám năm sau, nhưng ai cũng hỏi được giá của hôm nay. Muốn biết sửa căn bếp và phòng tắm tốn bao nhiêu, có thể hỏi vài thợ quen, xem lại khoản nhà hàng xóm vừa chi, cộng các hạng mục. Con số đó có cơ sở, kiểm được, và cả nhà cùng hiểu.
Sai lầm phổ biến là dừng ở con số hôm nay và lấy nó làm mục tiêu cho tám năm sau. Kế hoạch nhìn rất chắc chắn: 300 triệu, chia 96 tháng. Nhưng đến ngày gọi thợ, báo giá đã khác. Gia đình phải chọn giữa làm ít hạng mục hơn, vay thêm, hoặc lùi thời điểm, cả ba đều là cái giá của một phép tính thiếu một bước.
Cũng đừng tìm cách đoán giá tương lai bằng cảm giác, kiểu "chắc tám năm nữa sửa nhà tầm 400 triệu". Con số đoán như vậy không có cách nào kiểm lại, và mỗi người trong nhà sẽ đoán một kiểu. Bắt đầu từ giá hôm nay rồi nhân một hệ số có lý do thì ai cũng tính lại được, ai cũng thấy chỗ có thể sai nằm ở đâu, và khi bàn bạc chỉ cần bàn đúng một điều: mức tăng giá giả định nên là bao nhiêu.
Cách làm đúng gồm hai lớp. Lớp thứ nhất là con số hôm nay, có thật, kiểm được. Lớp thứ hai là hệ số tăng giá, là giả định, phải chọn có lý do và xem lại mỗi năm. Tách hai lớp như vậy giúp khi mọi thứ thay đổi, chỉ cần sửa đúng lớp bị sai: giá gốc đổi thì hỏi lại giá, mức tăng đổi thì chỉnh hệ số.
Nhân hệ số tăng giá vào mục tiêu
Giữ ví dụ giả định: sửa nhà, giá hôm nay 300 triệu, làm sau 8 năm, mức tăng giá giả định 5% mỗi năm.
- Ghi giá hôm nay của mục tiêu, càng chi tiết càng tốt: 300 triệu gồm vật liệu, nhân công, đồ dùng thay mới.
- Chọn mức tăng giá giả định cho đúng loại mục tiêu này, ở đây 5% mỗi năm vì gồm cả nhân công, thứ thường tăng theo mặt bằng thu nhập.
- Tính hệ số: 1,05 mũ 8 xấp xỉ 1,4775.
- Nhân: 300 nhân 1,4775 xấp xỉ 443,24 triệu. Đây là mục tiêu tương lai, số tiền cần có trong tay vào năm thứ tám.
- Ghi cả hai con số cạnh nhau: 300 triệu giá hôm nay, khoảng 443 triệu giá năm thứ tám, mức tăng giả định 5%.
Giữ cả hai con số giúp tránh nhầm lẫn về sau. Khi cả nhà bàn có nên làm thêm hạng mục nào không, nói theo giá hôm nay. Khi tính khoản góp hằng tháng, dùng con số tương lai.
Mỗi loại mục tiêu một mức tăng riêng
Không phải thứ gì cũng tăng giá như nhau. Đặt cùng một mức cho mọi mục tiêu là cách nhanh nhưng thô. Bảng dưới là ví dụ giả định cách một gia đình gán mức riêng cho từng việc, kèm lý do chọn.
| Mục tiêu | Giá hôm nay giả định | Thời hạn | Mức tăng giả định | Mục tiêu tương lai |
|---|---|---|---|---|
| Sửa nhà | 300 triệu | 8 năm | 5% (có nhân công) | khoảng 443,24 triệu |
| Học đại học của con | 200 triệu | 12 năm | 6% (học phí thường tăng nhanh) | khoảng 402,44 triệu |
| Đổi xe máy | 120 triệu | 5 năm | 3% (hàng sản xuất hàng loạt) | khoảng 139,11 triệu |
| Chuyến về quê đại gia đình | 50 triệu | 3 năm | 4% (vé, ăn ở) | khoảng 56,24 triệu |
Các mức trên là ví dụ để minh hoạ cách nghĩ, không phải dự báo cho bất kỳ mặt hàng nào. Lý do chọn mức mới là phần quan trọng: thứ có nhiều công lao động thường tăng theo thu nhập, thứ sản xuất hàng loạt thường tăng chậm hơn, có món còn rẻ đi theo thời gian.
Thấy rõ ở dòng học đại học: thời hạn dài cộng mức tăng cao làm mục tiêu gấp đôi. Với mục tiêu xa trên mười năm, chọn mức tăng là quyết định lớn nhất của cả kế hoạch, lớn hơn cả việc chọn nơi giữ tiền.
Tính lại khoản góp hằng tháng
Có mục tiêu tương lai rồi, tính khoản góp đều mỗi tháng bằng hàm PMT. Giả định khoản góp sinh lãi 6% một năm, ghép theo tháng, tức 0,5% mỗi tháng, trong 96 tháng. Cách gõ: =PMT(0,5%;96;0;-443,24).
| Cách đặt mục tiêu | Số cần có năm thứ tám | Góp mỗi tháng | Thiếu khi tới hạn nếu giá tăng 5% |
|---|---|---|---|
| Lấy nguyên giá hôm nay | 300 triệu | khoảng 2,44 triệu | khoảng 143 triệu |
| Nhân hệ số tăng giá | khoảng 443,24 triệu | khoảng 3,61 triệu | không thiếu |
Chênh nhau khoảng 1,17 triệu mỗi tháng. Biết từ đầu thì đây là khoản điều chỉnh được: cắt bớt một khoản chi, chia lại phần góp giữa các mục tiêu, hoặc chấp nhận lùi thời hạn. Phát hiện ở năm thứ tám thì không còn lựa chọn dễ chịu nào.
Nếu khoản góp 3,61 triệu ngay từ đầu là quá sức, có một cách khác: góp ít hơn những năm đầu rồi tăng dần theo năm, vì thu nhập thường cũng tăng. Cách tính chi tiết nằm ở bài tăng mức góp theo năm trong cùng danh mục.
Một gia đình ba mục tiêu: làm từ đầu tới cuối trên một tờ giấy
Giả định một cặp vợ chồng ở Thái Nguyên cùng lúc có ba việc: sửa nhà sau tám năm, quỹ học cho con sau mười hai năm, đổi xe máy sau năm năm. Cả ba đều đã hỏi giá hôm nay. Họ lấy một tờ giấy kẻ bốn cột: tên mục tiêu, giá hôm nay, mức tăng giả định có lý do, mục tiêu tương lai. Mất khoảng mười lăm phút với máy tính bỏ túi là xong bảng như phần trên.
Tổng giá hôm nay của ba việc là 620 triệu. Tổng mục tiêu tương lai, mỗi việc ở thời điểm riêng của nó, là khoảng 985 triệu. Nhìn hai con số này cạnh nhau, cả nhà hiểu ngay vì sao khoản góp phải lớn hơn họ tưởng ban đầu, mà không cần ai giải thích lạm phát là gì.
Bước tiếp theo là tính khoản góp cho từng mục tiêu theo số tháng còn lại của nó, rồi cộng lại thành tổng góp mỗi tháng. Nếu tổng quá sức, họ bàn với nhau xem việc nào lùi được, việc nào thu nhỏ được, việc nào không thể đổi. Thường thì việc học của con được giữ nguyên, việc sửa nhà được chia làm hai đợt, còn việc đổi xe được lùi thêm một hai năm.
Điều đáng giữ lại từ ví dụ này là thứ tự làm: giá hôm nay trước, mức tăng sau, mục tiêu tương lai, rồi mới tới khoản góp. Làm ngược lại, bắt đầu từ số tiền mỗi tháng có thể góp rồi xem được bao nhiêu, cũng là một cách, nhưng dễ dẫn tới mục tiêu không đủ mà không ai nhận ra cho tới khi quá muộn.
Những chỗ hay sai khi điều chỉnh mục tiêu
Nhân hệ số hai lần. Đã nhân mục tiêu lên 443 triệu rồi mà khi tính khoản góp lại dùng lãi thực thay cho lãi danh nghĩa, là trừ lạm phát hai lần. Chọn một cách: hoặc tính hết bằng tiền tương lai, hoặc tính hết theo giá hôm nay.
Lấy giá hôm nay quá sơ sài. Một con số hỏi vội qua điện thoại có thể lệch xa hơn cả phần tăng giá. Giá gốc chắc chắn quan trọng ngang hệ số.
Đặt mức tăng cho đẹp. Chọn mức thấp để khoản góp nhẹ là tự đánh lừa mình. Mức tăng phải có lý do, và nên thận trọng hơn là lạc quan.
Không xem lại mỗi năm. Giá thật năm qua có thể tăng nhanh hoặc chậm hơn giả định. Mỗi năm hỏi lại giá hôm nay của mục tiêu, tính lại số năm còn lại, rồi chỉnh khoản góp.
Quên phần dư cho phát sinh. Sửa nhà hay có phát sinh ngoài dự kiến. Phần này là chuyện khác với lạm phát, nên cộng riêng một khoản dự phòng vào giá hôm nay trước khi nhân hệ số.
Mỗi năm nhìn lại mục tiêu một lần
Chọn một ngày cố định trong năm, chẳng hạn sau Tết hoặc ngày nhận thưởng cuối năm, để làm bốn việc sau với mỗi mục tiêu đang theo đuổi.
- Hỏi lại giá hôm nay của mục tiêu và ghi cạnh giá năm ngoái, để thấy mức tăng thật của chính món đó.
- So mức tăng thật với mức giả định. Lệch nhiều trong một năm thì chưa vội đổi, lệch cùng chiều hai ba năm liền thì nên chỉnh giả định.
- Tính lại mục tiêu tương lai với giá mới và số năm còn lại.
- Tính lại khoản góp từ số dư hiện có tới mục tiêu mới, ghi khoản góp mới cho năm tới.
Bốn việc này mất chừng nửa giờ nếu đã có bảng tính sẵn. Chúng biến mục tiêu từ một con số cố định thành một con số sống, đi theo giá thật của đời sống, và giữ cho khoản góp hằng tháng không bao giờ lệch quá xa so với cái cần có. Công cụ tính mục tiêu sau này sẽ làm tự động những bước này, nhưng hiểu cách làm tay giúp đọc đúng kết quả của bất kỳ công cụ nào.
Câu hỏi thường gặp
Đặt mục tiêu tiết kiệm có cần tính lạm phát không?
Cần, nhất là với mục tiêu trên ba năm. Lấy giá hôm nay của mục tiêu nhân với một cộng mức tăng giá giả định, nâng lên luỹ thừa số năm. Bỏ qua bước này thì tới hạn thường thiếu đúng bằng phần giá đã tăng.
Mục tiêu 300 triệu sau tám năm thì thực tế cần bao nhiêu?
Với mức tăng giá giả định 5% mỗi năm, cần khoảng 300 nhân 1,05 mũ 8, xấp xỉ 443 triệu. Với mức 3% thì khoảng 380 triệu. Con số cụ thể tuỳ mức giả định và loại mục tiêu.
Nên dùng một mức tăng giá cho mọi mục tiêu không?
Dùng một mức là cách nhanh nhưng thô. Thứ có nhiều công lao động như sửa nhà, học phí thường tăng nhanh hơn mức chung, còn hàng sản xuất hàng loạt có thể tăng chậm. Gán mức riêng cho từng mục tiêu, kèm lý do, sẽ sát hơn.
Đã nhân mục tiêu theo lạm phát thì khoản góp tính bằng lãi nào?
Dùng lãi danh nghĩa dự kiến, vì mục tiêu đã ở dạng tiền tương lai. Nếu dùng lãi thực ở bước này là trừ lạm phát hai lần, khoản góp sẽ cao hơn cần thiết.
Khoản góp theo mục tiêu mới quá cao thì làm sao?
Có ba hướng: kéo dài thời hạn, hạ bớt quy mô mục tiêu theo giá hôm nay, hoặc góp thấp những năm đầu rồi tăng dần mỗi năm. Tính thử cả ba trên giấy rồi chọn hướng hợp với thu nhập của nhà mình.
Bao lâu nên xem lại mục tiêu theo giá mới một lần?
Mỗi năm một lần là vừa. Hỏi lại giá hôm nay của mục tiêu, so với năm trước, tính lại mục tiêu tương lai và khoản góp cho số năm còn lại. Lệch cùng chiều vài năm liền thì chỉnh mức tăng giả định.