TichSan.comTích Sản
Lạm phát và giá trị thật của tiền

Lạm phát ăn mòn tiền tiết kiệm thế nào: tính sức mua sau mười năm

Lạm phát không lấy bớt đồng nào trong sổ, nó làm mỗi đồng mua được ít hơn. Cách tính sức mua của khoản tiết kiệm sau mười năm bằng một phép chia.

Vietnamese grandmother at a wet market stall in Nam Dinh, holding a small woven basket with only a few vegetables, seen from behind, soft morning light, green and gold tones

Lạm phát ăn mòn tiền tiết kiệm bằng cách làm cho cùng một số tiền mua được ít hàng hơn qua mỗi năm. Muốn biết khoản tiền hôm nay còn bao nhiêu sức mua sau mười năm, lấy số tiền chia cho (1 + lạm phát) mũ 10. Ví dụ giả định: 100 triệu đồng để yên, giá cả tăng đều 4% một năm, thì sau mười năm 100 triệu ấy chỉ mua được lượng hàng mà hôm nay khoảng 67,56 triệu mua được.

Con số trong sổ vẫn là 100 triệu, không mất đồng nào. Thứ mất đi là phần hàng hoá mà số tiền đó đổi được. Bài này đi từ cơ chế, qua phép tính, tới cách đọc kết quả cho đúng, để mỗi kế hoạch tích luỹ trong nhà đều có thêm một dòng tính sức mua. Mọi mức lạm phát dưới đây là giả định số tròn để luyện tính, không phải dự báo.

Tiền không mất đi, sức mua mới là thứ bị ăn mòn

Lạm phát là tình trạng mặt bằng giá cả chung tăng lên theo thời gian. Khi giá tăng, mỗi đồng tiền đổi được ít hàng hoá và dịch vụ hơn trước. Người giữ tiền không thấy tài khoản bị trừ, không nhận tin báo nào, nên cảm giác mất mát gần như bằng không. Đó chính là lý do lạm phát được gọi là ăn mòn: nó diễn ra chậm, đều và im lặng.

Thử nghĩ về một rổ hàng cố định mà gia đình mua mỗi tuần: gạo, thịt, rau, trứng, dầu ăn, xăng xe, tiền điện chia theo tuần. Giả định hôm nay rổ hàng ấy tốn 2 triệu đồng. Nếu giá chung tăng 4% mỗi năm, năm sau rổ hàng cần khoảng 2,08 triệu, năm sau nữa khoảng 2,16 triệu. Số tiền để dành không đổi, nhưng mỗi năm nó đổi được ít rổ hàng hơn.

Vì vậy câu hỏi đúng không phải là "trong sổ có bao nhiêu tiền" mà là "số tiền ấy mua được bao nhiêu thứ mình cần". Tích sản là tích luỹ sức mua, không chỉ tích luỹ con số. Khi lập kế hoạch cho việc lớn ở xa, bỏ qua lạm phát nghĩa là đặt mục tiêu theo giá của hôm nay cho một món hàng sẽ mua theo giá của mười năm sau.

Lạm phát cũng không phải chuyện chỉ của người có nhiều tiền. Người để dành vài chục triệu trong ống heo hay trong tủ chịu cùng một tỷ lệ ăn mòn như người có khoản lớn. Khác biệt duy nhất là con số tuyệt đối. Tỷ lệ mất sức mua thì như nhau với mọi đồng tiền đứng yên.

Công thức tính sức mua sau nhiều năm

Công thức gọn: sức mua tính theo giá hôm nay bằng số tiền chia cho (1 + i) mũ n, trong đó i là mức lạm phát giả định mỗi năm viết dạng thập phân, n là số năm. Làm theo thứ tự sau với ví dụ giả định 100 triệu đồng, lạm phát 4% một năm, giữ yên 10 năm.

  1. Đổi mức lạm phát ra thập phân: 4% thành 0,04.
  2. Tính hệ số tăng giá một năm: 1 + 0,04 = 1,04. Nghĩa là thứ hôm nay giá 1 đồng thì năm sau giá 1,04 đồng.
  3. Nâng hệ số lên luỹ thừa số năm: 1,04 mũ 10 xấp xỉ 1,4802. Sau mười năm, thứ hôm nay giá 1 đồng sẽ giá khoảng 1,48 đồng.
  4. Lấy số tiền chia cho hệ số: 100 chia 1,4802 xấp xỉ 67,56 triệu đồng.
  5. Đọc kết quả: 100 triệu của mười năm sau tương đương khoảng 67,56 triệu của hôm nay. Phần sức mua mất đi là khoảng 32,44 triệu.

Có người tính nhanh bằng cách lấy 4% nhân 10 bằng 40% rồi trừ 40 triệu, ra 60 triệu. Cách đó sai theo hai chiều: giá tăng theo kiểu lãi kép nên hệ số là 1,48 chứ không phải 1,40, và sức mua bằng phép chia chứ không phải phép trừ. Kết quả đúng là khoảng 67,56 triệu, không phải 60 triệu.

Phép chia ở bước cuối là điểm hay nhầm nhất. Giá tăng 48% không có nghĩa là tiền mất 48% giá trị. Tiền mất khoảng 32% sức mua, vì 1 chia 1,48 xấp xỉ 0,6756.

Bảng sức mua của 100 triệu đồng theo mức lạm phát giả định

Để thấy độ nhạy của kết quả với giả định, giữ nguyên 100 triệu để yên mười năm và đổi mức lạm phát. Cột cuối là số tiền theo giá hôm nay mà 100 triệu của năm thứ mười tương đương.

Lạm phát giả định mỗi nămHệ số giá sau 10 nămSức mua theo giá hôm nayPhần sức mua mất đi
3%khoảng 1,3439khoảng 74,41 triệukhoảng 25,59 triệu
4%khoảng 1,4802khoảng 67,56 triệukhoảng 32,44 triệu
5%khoảng 1,6289khoảng 61,39 triệukhoảng 38,61 triệu
6%khoảng 1,7908khoảng 55,84 triệukhoảng 44,16 triệu

Chênh một điểm phần trăm lạm phát mỗi năm, sau mười năm sức mua chênh nhau khoảng sáu đến bảy triệu trên mỗi 100 triệu. Đây là lý do khi lập kế hoạch nên thử ít nhất hai mức giả định thay vì chọn một con số rồi tin hẳn vào nó.

Giữ thời gian dài hơn thì khoảng cách càng lớn. Với mức 4% giả định, sau 5 năm sức mua còn khoảng 82,19 triệu, sau 15 năm còn khoảng 55,53 triệu, sau 20 năm còn khoảng 45,64 triệu, tức là chưa tới một nửa.

Bao lâu thì sức mua còn một nửa

Có một cách ước nhanh không cần máy tính: lấy 72 chia cho mức lạm phát tính bằng phần trăm, kết quả là số năm để giá cả tăng gấp đôi, cũng là số năm để sức mua của tiền đứng yên còn một nửa. Với lạm phát giả định 4%, 72 chia 4 bằng 18 năm. Tính chính xác bằng logarit ra khoảng 17,7 năm, rất gần với ước lượng.

Với mức 3%, số năm là khoảng 24. Với mức 6%, chỉ còn khoảng 12 năm. Cách ước này hữu ích khi trò chuyện trong nhà: một người 40 tuổi để dành tiền mặt cho tuổi 58 thì ở mức 4% giả định, số tiền ấy chỉ còn mua được nửa số hàng so với hôm nay. Không cần bảng tính vẫn thấy được độ lớn của vấn đề.

Quy tắc 72 cũng nhắc một điều: lạm phát và lãi kép là cùng một cơ chế, chỉ khác chiều. Lãi kép làm tiền lớn dần theo luỹ thừa, lạm phát làm giá lớn dần theo luỹ thừa. Khoản tiết kiệm của gia đình nằm giữa hai lực đó. Nó tăng hay giảm sức mua tuỳ lực nào mạnh hơn, và đó là nội dung của bài về lãi thực trong cùng danh mục.

Những cách hiểu sai khiến người ta xem nhẹ lạm phát

Nghĩ rằng giữ tiền mặt là an toàn tuyệt đối. Tiền mặt an toàn về con số, không bị lỗ danh nghĩa. Nhưng về sức mua thì tiền mặt đứng yên luôn thua bất kỳ mức lạm phát dương nào. An toàn thật cần tính cả hai chiều.

Nghĩ rằng lạm phát nhỏ thì không đáng kể. Một vài phần trăm mỗi năm nghe nhỏ, nhưng cộng dồn theo luỹ thừa qua mười, hai mươi năm thì thành một phần ba hay một nửa sức mua. Thời gian dài là thứ biến con số nhỏ thành khoản lớn.

Lấy giá một món hàng để kết luận cho cả rổ. Giá rau tăng vọt một tháng không có nghĩa lạm phát năm đó cao như thế, và giá điện thoại giảm không có nghĩa tiền tăng giá trị. Sức mua cần đo bằng cả rổ chi tiêu, không phải một món.

Quên rằng khoản lãi nhận được cũng bị ăn mòn. Tiền lãi trả vào cuối năm cũng là tiền của năm đó, mua được ít hơn tiền đầu năm. Muốn biết khoản tiết kiệm có tăng thật không, phải so lãi với lạm phát chứ không chỉ cộng lãi vào gốc.

Coi mức lạm phát chung là mức của nhà mình. Con số công bố là trung bình của một rổ hàng chuẩn. Nhà có con nhỏ đi học, nhà có người già cần thuốc men, mỗi nhà có một rổ khác nhau và mức tăng giá thật khác nhau.

Một ví dụ đời thường: phong bì tiền mặt cất trong tủ

Giả định một gia đình ở Cần Thơ cất 50 triệu tiền mặt trong tủ từ năm con đầu lòng vào lớp một, định để dành cho ngày con vào đại học, tức là mười hai năm sau. Lúc cất, 50 triệu đủ trả học phí và chi phí nhập học năm đầu theo một mức giả định nào đó. Mười hai năm sau, phong bì vẫn đủ 50 triệu, không thiếu đồng nào.

Nhưng nếu các khoản chi cho việc học tăng giá đều 4% một năm, thì sau mười hai năm chúng cần khoảng 1,04 mũ 12, xấp xỉ 1,6 lần số tiền ban đầu. Phong bì 50 triệu lúc này chỉ trả được khoảng 62% khoản chi mà nó từng trả đủ. Gia đình phải bù thêm gần 30 triệu vào đúng lúc chi tiêu đang dồn dập nhất.

Điều đáng nói là suốt mười hai năm, không ai trong nhà thấy mình mất gì. Cảm giác thiếu chỉ xuất hiện vào đúng ngày cần dùng tiền. Đó là lý do bài toán sức mua nên được làm ngay lúc đặt mục tiêu, khi còn đủ thời gian để điều chỉnh khoản góp, thay vì phát hiện ở vạch đích.

Cách xử lý cụ thể có ở hai bài khác trong danh mục: đặt mục tiêu theo giá hôm nay rồi nhân thêm mức tăng giá, và tăng mức góp theo năm để khoản tích luỹ không tụt sau giá cả. Bài này chỉ dừng ở việc đo cho đúng phần bị ăn mòn.

Tự tính sức mua cho khoản tiết kiệm của nhà mình

Trước khi đọc tiếp các bài khác, lấy một tờ giấy và làm phép tính cho đúng khoản tiền nhà mình đang giữ. Năm bước dưới đây mất chưa tới mười phút với một máy tính bỏ túi có phím luỹ thừa.

  • Ghi số tiền đang để dành và ngày dự định dùng tới nó, đổi ra số năm.
  • Chọn hai mức lạm phát giả định, một mức vừa và một mức cao hơn một đến hai điểm, để có khoảng thay vì một con số.
  • Tính hệ số giá cho từng mức bằng phím luỹ thừa, giữ bốn chữ số thập phân.
  • Chia số tiền cho từng hệ số để ra sức mua theo giá hôm nay ở hai kịch bản.
  • Ghi cả hai kết quả cạnh mục tiêu ban đầu, kèm chú thích mức giả định đã dùng, để năm sau mở ra là hiểu ngay.

Nếu khoản tiền đó có lãi, đừng dừng ở phép chia này mà làm tiếp phép tính lãi thực. Nếu khoản tiền đứng yên hoàn toàn, kết quả trên chính là thứ gia đình sẽ cầm trong tay theo giá hôm nay. Thấy con số đó sớm là cách rẻ nhất để quyết định có cần làm gì khác với khoản tiền này hay không. Quyết định cụ thể thuộc về mỗi nhà, phép tính chỉ cho thấy rõ độ lớn của vấn đề.

Câu hỏi thường gặp

Lạm phát ăn mòn tiền tiết kiệm nghĩa là gì?

Nghĩa là số tiền để dành không giảm về con số nhưng mua được ít hàng hoá và dịch vụ hơn vì giá cả chung tăng lên. Khoản tiền đứng yên càng lâu thì phần sức mua mất đi càng lớn, theo kiểu luỹ thừa chứ không theo đường thẳng.

Tính sức mua của tiền sau nhiều năm thế nào?

Lấy số tiền chia cho một cộng mức lạm phát giả định, nâng lên luỹ thừa số năm. Ví dụ giả định 100 triệu, lạm phát 4% mỗi năm, sau 10 năm có sức mua tương đương khoảng 67,56 triệu theo giá hôm nay.

Vì sao không lấy lạm phát nhân số năm rồi trừ cho nhanh?

Vì giá tăng theo kiểu cộng dồn, năm sau tăng trên nền giá đã tăng của năm trước, và sức mua tính bằng phép chia chứ không phải phép trừ. Cách nhân rồi trừ cho kết quả thấp hơn thực tế đáng kể khi thời gian dài.

Bao lâu thì tiền mặt để yên mất một nửa sức mua?

Ước nhanh bằng cách lấy 72 chia cho mức lạm phát tính theo phần trăm. Với mức giả định 4% mỗi năm là khoảng 18 năm, với 6% là khoảng 12 năm. Đây là ước lượng, đủ dùng để thấy độ lớn của vấn đề.

Tiền gửi có lãi thì có bị lạm phát ăn mòn không?

Có, nhưng phần lãi bù lại một phần hoặc toàn bộ. Nếu lãi cao hơn lạm phát thì sức mua vẫn tăng nhẹ, nếu thấp hơn thì sức mua vẫn giảm dù con số trong sổ tăng. Cách so hai thứ này là tính lãi thực.

Mức lạm phát nào nên dùng khi tự tính?

Không có mức đúng cho mọi nhà. Nên thử hai mức, một mức vừa và một mức cao hơn một đến hai điểm phần trăm, rồi lập kế hoạch theo mức thận trọng hơn. Mỗi năm nhìn lại và chỉnh giả định nếu tình hình giá thay đổi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138