TichSan.comTích Sản
Lạm phát và giá trị thật của tiền

Lãi thực của khoản tiết kiệm: trừ lạm phát để biết tiền có tăng thật

Lãi thực là phần lãi còn lại sau khi trừ mức tăng giá. Cách tính nhanh bằng phép trừ, cách tính đúng bằng phép chia, và khi nào hai cách cho kết quả lệch nhau.

Two Vietnamese sisters in their thirties seated on a wooden bench in a Hoi An courtyard, comparing two small stacks of coins on a tray, hands only, warm afternoon light

Lãi thực là phần lãi còn lại sau khi đã trừ mức tăng giá. Cách nhanh nhất là lấy lãi suất nhận được trừ đi mức lạm phát: ví dụ giả định lãi 6% một năm, lạm phát 4% thì lãi thực xấp xỉ 2%. Cách đúng hơn là lấy (1 + lãi) chia (1 + lạm phát) rồi trừ 1, ra khoảng 1,92%.

Lãi thực dương nghĩa là khoản tiết kiệm mua được nhiều hàng hơn năm trước. Lãi thực bằng không nghĩa là tiền chỉ vừa đủ đuổi kịp giá. Lãi thực âm nghĩa là số trong sổ tăng nhưng sức mua giảm. Bài này chỉ bàn phép tính của một gia đình, không phân tích chính sách và không gợi ý nên gửi tiền ở đâu. Mọi lãi suất và lạm phát dưới đây là giả định.

Lãi danh nghĩa và lãi thực khác nhau ở chỗ nào

Lãi danh nghĩa là con số ghi trên giấy: gửi 100 triệu, cuối năm nhận 6 triệu, lãi danh nghĩa là 6%. Con số này trả lời câu hỏi "có thêm bao nhiêu tiền". Lãi thực trả lời câu hỏi khác: "có thêm bao nhiêu sức mua". Hai câu hỏi nghe giống nhau, nhưng khi giá cả thay đổi thì câu trả lời khác hẳn.

Thử nghĩ bằng hàng hoá thay vì tiền. Giả định đầu năm 100 triệu mua được 100 phần hàng, mỗi phần giá 1 triệu. Cuối năm có 106 triệu, nhưng mỗi phần hàng đã lên giá 1,04 triệu. 106 chia 1,04 ra khoảng 101,92 phần hàng. Vậy sau một năm, gia đình giàu thêm gần 2 phần hàng chứ không phải 6. Đó là lãi thực khoảng 1,92%.

Lãi thực mới là thứ cho biết khoản tích luỹ có tiến lên hay không. Một kế hoạch dài hạn chỉ dựa vào lãi danh nghĩa sẽ luôn cho kết quả đẹp hơn thực tế, vì nó tính số tiền tương lai nhưng lại ngầm hiểu số tiền ấy mua được như hôm nay. Tính bằng lãi thực, kết quả đọc thẳng được theo giá hôm nay, dễ hình dung hơn nhiều.

Phép trừ nhanh và phép chia đúng

Phép trừ nhanh đủ dùng khi lãi và lạm phát đều thấp, còn phép chia luôn đúng. Bảng dưới so hai cách với vài cặp số giả định để thấy độ lệch.

Lãi danh nghĩa giả địnhLạm phát giả địnhPhép trừ nhanhPhép chia đúng
5%4%1%khoảng 0,96%
6%4%2%khoảng 1,92%
7%3%4%khoảng 3,88%
4%4%0%0%
3%5%âm 2%khoảng âm 1,90%

Công thức phép chia: lãi thực bằng (1 + lãi danh nghĩa) chia (1 + lạm phát), trừ 1. Ví dụ hàng thứ hai: 1,06 chia 1,04 bằng khoảng 1,0192, trừ 1 ra 0,0192, tức khoảng 1,92%.

Với số nhỏ, độ lệch giữa hai cách chỉ vài phần trăm của một điểm, nên phép trừ đủ để nói chuyện trong nhà. Khi lập bảng kế hoạch nhiều năm trên bảng tính thì nên dùng phép chia, vì sai số nhỏ mỗi năm sẽ cộng dồn theo luỹ thừa.

Tính lãi thực cho khoản tiết kiệm của nhà mình

Để tính đúng, cần lấy con số thực nhận chứ không phải con số quảng cáo. Làm theo thứ tự dưới đây.

  1. Lấy số tiền lãi thật sự nhận được trong một năm, sau mọi khoản phí hoặc khoản bị trừ nếu có, chia cho số gốc. Đó là lãi danh nghĩa thực nhận.
  2. Nếu rút trước hạn hoặc lãi trả theo kỳ ngắn hơn một năm, quy về một năm cho cùng đơn vị với mức lạm phát.
  3. Chọn mức lạm phát để so: mức chung đã công bố cho cùng giai đoạn nếu tính cho năm đã qua, hoặc mức giả định nếu tính cho kế hoạch tương lai.
  4. Lấy (1 + lãi thực nhận) chia (1 + lạm phát), trừ 1.
  5. Ghi kết quả kèm chú thích: năm nào, lãi bao nhiêu, lạm phát lấy từ đâu hoặc giả định bao nhiêu.

Bước đầu tiên là chỗ hay sai nhất. Con số trên tờ giới thiệu thường là mức cao nhất trong điều kiện tốt nhất. Khoản thực nhận có thể thấp hơn do kỳ hạn khác, do rút trước hạn, hoặc do có điều kiện kèm theo. Cách đọc con số trong lời mời có cả một danh mục riêng trên trang.

Nếu khoản tiền là tiền mặt cất trong nhà, lãi danh nghĩa bằng 0 và lãi thực bằng âm đúng mức lạm phát. Phép tính đơn giản đến mức nhiều người bỏ qua.

Lãi thực cộng dồn qua mười năm

Lãi thực một năm trông nhỏ, nhưng nó cũng cộng dồn theo kiểu lãi kép. Giả định 100 triệu, để mười năm với các cặp lãi và lạm phát khác nhau, đọc kết quả theo giá hôm nay.

Kịch bản giả địnhSố trong sổ sau 10 nămQuy về giá hôm naySức mua tăng hay giảm
Lãi 6%, lạm phát 4%khoảng 179,08 triệukhoảng 120,98 triệutăng khoảng 21%
Lãi 5%, lạm phát 4%khoảng 162,89 triệukhoảng 110,04 triệutăng khoảng 10%
Lãi 3%, lạm phát 5%khoảng 134,39 triệukhoảng 82,50 triệugiảm khoảng 17,5%
Không lãi, lạm phát 4%100 triệukhoảng 67,56 triệugiảm khoảng 32%

Nhìn cột thứ hai, mọi kịch bản có lãi đều trông như đang tăng. Nhìn cột thứ ba mới thấy kịch bản lãi 3% với lạm phát 5% thực ra làm gia đình nghèo đi gần một phần năm sức mua, dù số trong sổ tăng thêm hơn 34 triệu.

Cũng thấy rằng chỉ cần lãi thực một hai phần trăm, sau mười năm sức mua đã khác hẳn so với để yên. Phép tính không nói nên chọn nơi nào, nó chỉ cho thấy lãi thực mới là thước đo đáng dùng để so các lựa chọn mà mỗi nhà tự cân nhắc.

Lãi thực âm: số tiền tăng mà vẫn nghèo đi

Lãi thực âm xảy ra khi lạm phát cao hơn lãi nhận được. Đây là tình huống dễ bị bỏ qua nhất, vì mọi thứ nhìn thấy đều đi lên: số dư tăng, tiền lãi về đều, sổ dày thêm. Chỉ khi đem đi mua thứ mình cần mới thấy không đủ.

Một tín hiệu đơn giản để nhận ra: nếu sau vài năm, cùng một khoản tiết kiệm mà cảm giác mua được ít hơn hẳn so với lúc bắt đầu, dù số đã tăng, thì rất có thể lãi thực đang âm. Tính lại bằng con số thật nhận và mức tăng giá của chính những thứ nhà mình hay mua sẽ cho câu trả lời rõ ràng.

Lãi thực âm trong một hai năm không phải là thảm hoạ, và không phải lý do để vội vàng chuyển tiền sang thứ mình không hiểu. Phản ứng hoảng hốt trước lạm phát chính là chỗ nhiều lời mời lãi cao nhắm vào. Việc nên làm trước là đo cho đúng, sau đó xem lại khoản góp và mục tiêu, rồi mới cân nhắc các lựa chọn khác với đầy đủ thông tin và rủi ro của từng thứ.

Cũng cần nhớ rằng khoản tiền dự phòng cho việc gấp có nhiệm vụ khác: sẵn sàng khi cần. Với khoản này, lãi thực hơi âm là cái giá chấp nhận được cho sự sẵn sàng. Lãi thực quan trọng nhất với khoản tích luỹ dài hạn, nơi thời gian khuếch đại mọi chênh lệch.

Dùng lãi thực để lập kế hoạch gọn hơn

Lãi thực còn có một công dụng ít người biết: nó cho phép làm cả kế hoạch tích luỹ theo giá hôm nay, khỏi phải tính hai lần. Cách thông thường là tính số tiền tương lai bằng lãi danh nghĩa, rồi chia cho hệ số lạm phát để quy về giá hôm nay. Cách gọn là dùng thẳng lãi thực làm lãi suất trong công thức lãi kép, kết quả đọc ngay theo giá hôm nay.

Thử với ví dụ giả định ở bảng trên: 100 triệu, lãi 6%, lạm phát 4%, mười năm. Cách hai bước: 100 nhân 1,06 mũ 10 ra khoảng 179,08 triệu, chia 1,04 mũ 10 ra khoảng 120,98 triệu. Cách một bước: lãi thực khoảng 1,923%, 100 nhân 1,01923 mũ 10 cũng ra khoảng 120,98 triệu. Hai cách khớp nhau vì phép chia lãi thực chính là gộp hai hệ số làm một.

Nếu lỡ dùng phép trừ nhanh 2% thay cho 1,923%, kết quả thành 100 nhân 1,02 mũ 10, khoảng 121,90 triệu, cao hơn gần một triệu. Với mười năm chênh lệch còn nhỏ, với hai mươi lăm năm cho quỹ tuổi già thì chênh lệch đủ lớn để làm lệch khoản góp hằng tháng. Đây là lý do nên quen tay với phép chia ngay từ đầu.

Ưu điểm lớn nhất của cách tính theo lãi thực là con số kết quả dễ hiểu với cả nhà. Nói "sau mười năm có khoảng 121 triệu theo giá hôm nay" thì ai cũng hình dung được món đó mua được gì. Nói "sau mười năm có 179 triệu" thì người nghe dễ vui quá sớm, vì quên mất rằng giá mọi thứ cũng đã đổi.

Những chỗ hay tính sai lãi thực

So lãi tháng với lạm phát năm. Lãi ghi theo tháng phải quy ra năm trước khi so. Lấy 0,5% một tháng so với lạm phát 4% một năm rồi kết luận lãi thực âm là sai đơn vị.

Dùng lạm phát một tháng làm mức cả năm. Mức tăng giá của một tháng so với tháng trước dao động nhiều. Để so với lãi năm, cần mức của cả năm, chẳng hạn mức so cùng kỳ năm trước hoặc mức bình quân.

Lấy lãi quảng cáo thay cho lãi thực nhận. Lãi thực phải tính trên khoản thật sự về tay. Nếu có phí, có phạt rút sớm, có điều kiện, hãy trừ hết trước khi so với lạm phát.

Quên làm phép chia khi lập bảng nhiều năm. Phép trừ đủ cho một năm, nhưng dùng phép trừ cho bảng hai mươi năm sẽ lệch dần. Trên bảng tính, viết công thức chia một lần rồi kéo xuống.

Kết luận từ một năm duy nhất. Lạm phát và lãi đều thay đổi theo thời gian. Một năm lãi thực âm không nói lên cả chặng đường. Nhìn vài năm liền và tính bình quân sẽ công bằng hơn.

Câu hỏi thường gặp

Lãi thực là gì và khác lãi danh nghĩa thế nào?

Lãi danh nghĩa là phần trăm tiền lãi ghi trên giấy, cho biết có thêm bao nhiêu tiền. Lãi thực là phần còn lại sau khi trừ mức tăng giá, cho biết có thêm bao nhiêu sức mua. Khi giá cả tăng, lãi thực luôn thấp hơn lãi danh nghĩa.

Công thức tính lãi thực chính xác là gì?

Lấy một cộng lãi danh nghĩa chia cho một cộng lạm phát, rồi trừ một. Ví dụ giả định lãi 6% và lạm phát 4%: 1,06 chia 1,04 trừ 1 ra khoảng 1,92%. Phép trừ nhanh 6 trừ 4 bằng 2% chỉ là ước lượng.

Khi nào dùng phép trừ nhanh là đủ?

Khi cả lãi và lạm phát đều ở mức vài phần trăm và chỉ cần ước cho một năm. Lập kế hoạch nhiều năm trên bảng tính thì nên dùng phép chia, vì sai số nhỏ mỗi năm cộng dồn sẽ làm kết quả cuối lệch đáng kể.

Lãi thực âm có nghĩa là mất tiền không?

Không mất về con số, số trong sổ vẫn tăng. Nhưng sức mua giảm, nghĩa là cuối kỳ mua được ít hàng hơn đầu kỳ. Với khoản dự phòng ngắn hạn điều này chấp nhận được, với khoản tích luỹ dài hạn thì cần xem lại kế hoạch.

Tiền mặt cất trong nhà có lãi thực bao nhiêu?

Lãi danh nghĩa của tiền mặt bằng không, nên lãi thực bằng âm đúng mức lạm phát. Với lạm phát giả định 4% mỗi năm, tiền mặt để yên mất khoảng 3,85% sức mua mỗi năm, tính bằng một chia 1,04 trừ một.

Lấy mức lạm phát ở đâu để tính lãi thực?

Với năm đã qua, dùng mức tăng giá tiêu dùng bình quân hoặc so cùng kỳ do cơ quan thống kê nhà nước công bố. Với kế hoạch tương lai, dùng mức giả định thận trọng và thử thêm một kịch bản cao hơn để biết khoảng dao động.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138