Khi đang có nợ, câu hỏi trả nợ trước hay tích luỹ trước được trả lời bằng một phép so: lấy lãi thật bạn đang phải trả cho khoản nợ, đặt cạnh mức sinh lời thật bạn nhận được nếu để số tiền đó vào quỹ tích luỹ. Bên nào cao hơn thì đồng tiền dư mỗi tháng nên ưu tiên chảy về bên đó, sau khi đã giữ lại một quỹ đệm nhỏ cho việc bất ngờ. Với phần lớn khoản nợ tiêu dùng, lãi phải trả cao hơn hẳn mức tích luỹ nhận về, nên trả bớt nợ chính là một cách tích sản có lợi suất cao và chắc chắn.
Bài này đi qua cách tính lãi thật của khoản nợ (nhiều khi cao hơn con số được nói), cách so hai bên, thứ tự xử lý khi có nhiều khoản nợ, và những trường hợp phép so không còn đơn giản như vậy. Mọi lãi suất trong bài là giả định số tròn để minh hoạ, không phải mức của bất kỳ nơi nào, và bài không khuyên vay thêm hay đầu tư vào đâu.
Vì sao trả bớt nợ cũng là tích sản
Tích sản là làm cho phần tài sản ròng của gia đình lớn dần: thứ mình có trừ đi thứ mình nợ. Gửi thêm một triệu vào quỹ làm vế "có" tăng một triệu. Trả bớt một triệu nợ làm vế "nợ" giảm một triệu. Hai việc đều đẩy tài sản ròng lên đúng một triệu ngay hôm đó. Khác biệt chỉ nằm ở những tháng sau: một triệu trong quỹ sinh lãi cho bạn, còn một triệu nợ đã trả thì thôi không đẻ lãi bắt bạn trả nữa.
Vì vậy câu hỏi thật không phải "tiết kiệm hay trả nợ" như hai việc trái ngược, mà là đồng tiền dư đặt ở đâu thì tài sản ròng lớn nhanh hơn. Nếu khoản nợ tính lãi giả định 24% một năm còn quỹ tích luỹ giả định nhận về 6% một năm, mỗi triệu đem trả nợ giúp bạn khỏi mất 240 nghìn tiền lãi trong năm, còn mỗi triệu để trong quỹ chỉ thêm 60 nghìn. Chênh 180 nghìn trên mỗi triệu, năm nào cũng vậy cho tới khi trả hết.
Thêm một điểm ít người để ý: lãi tích luỹ là con số giả định, có thể đổi; còn lãi khoản nợ thường đã ghi trong hợp đồng. Trả nợ là lợi suất gần như chắc chắn, không phụ thuộc thị trường. Đây là lý do nhiều người làm tài chính gia đình coi việc dọn nợ lãi cao là bước tích sản đầu tiên, trước cả khi bàn chuyện góp quỹ dài hạn.
Tính lãi thật của khoản nợ trước khi so
Con số được nói lúc vay thường chưa phải lãi thật. Trước khi so, quy mọi khoản nợ về cùng một thước đo: phần trăm một năm trên số dư thật sự đang nợ, đã tính cả phí. Bảng dưới là các dạng hay gặp, số liệu đều giả định.
| Dạng nợ | Con số hay được nói | Điều cần quy đổi | Lãi thật ước (giả định) |
|---|---|---|---|
| Lãi tính trên dư nợ giảm dần | 12% một năm | Thường đã đúng, chỉ cộng thêm phí nếu có | khoảng 12–13% một năm |
| Lãi phẳng tính trên gốc ban đầu | 1% một tháng | Gốc giảm dần mà lãi vẫn tính trên gốc cũ | gần gấp đôi, khoảng 21–22% một năm |
| Trả góp "0%" có phí hồ sơ | 0% | Phí hồ sơ, phí chuyển đổi chia cho thời gian vay | vài phần trăm đến hơn chục phần trăm một năm |
| Dư nợ thẻ quá hạn | 2–3% một tháng | Nhân 12 rồi cộng phí trả chậm | trên 25–35% một năm |
| Nợ người thân không lãi | 0% | Không có lãi tiền, nhưng có cam kết thời hạn và tình cảm | 0% về tiền, không bằng 0 về quan hệ |
Dòng lãi phẳng là chỗ hay bị nhìn nhầm nhất. Ví dụ giả định: vay 24 triệu trả trong 12 tháng, lãi 1% một tháng tính trên gốc ban đầu, mỗi tháng trả 2 triệu gốc cộng 240 nghìn lãi. Đến tháng thứ mười hai bạn chỉ còn nợ 2 triệu nhưng vẫn trả 240 nghìn lãi, tức 12% một tháng trên số dư thật. Tính bình quân cả kỳ, lãi thật vào khoảng 21–22% một năm, không phải 12%.
So hai bên: lãi nợ đặt cạnh lãi tích luỹ
Khi đã có lãi thật của từng khoản nợ, việc so khá thẳng. Phía tích luỹ, lấy mức sinh lời bạn giả định nhận về sau phí và thuế, không lấy con số quảng cáo. Phía nợ, lấy lãi thật vừa quy đổi. Nếu lãi nợ cao hơn lãi tích luỹ rõ rệt, đồng tiền dư nên ưu tiên trả nợ. Nếu hai con số sát nhau, các yếu tố khác như sự yên tâm, tính thanh khoản, phí trả trước hạn mới quyết định.
Ví dụ giả định cho một gia đình có ba khoản: dư nợ thẻ 15 triệu lãi thật khoảng 30% một năm, khoản vay tiêu dùng 40 triệu lãi thật khoảng 20%, khoản vay mua nhà còn 600 triệu lãi khoảng 10%. Mức tích luỹ giả định nhận về là 6%. Cả ba khoản đều có lãi cao hơn 6%, nhưng chênh lệch rất khác nhau: dư nợ thẻ chênh 24 điểm phần trăm, vay mua nhà chỉ chênh 4 điểm.
Từ đây thấy ngay vì sao không nên coi "nợ" là một khối. Dồn tiền trả khoản 30% trước cho lợi nhiều nhất trên mỗi đồng. Khoản vay mua nhà lãi thấp hơn, thời hạn dài, thường có phí trả trước hạn, nên phép so với quỹ tích luỹ phải tính kỹ hơn, có khi kết luận ngược lại. Phần sau bàn riêng trường hợp đó.
Thứ tự xử lý khi có nhiều khoản nợ
Đây là một thứ tự hay được dùng, dựa thuần trên phép tính. Nó không phải mệnh lệnh; hoàn cảnh nhà bạn có thể khiến một bước đổi chỗ.
- Giữ một quỹ đệm nhỏ. Chừng một tháng chi tiêu thiết yếu, để khi xe hỏng hay con ốm không phải quẹt thẻ thêm, làm nợ phình lại ngay sau khi vừa trả.
- Trả đủ mức tối thiểu của mọi khoản, đúng hạn. Trễ hạn kéo theo phí phạt và lãi quá hạn, làm hỏng mọi phép tính phía sau.
- Dồn toàn bộ phần dư vào khoản có lãi thật cao nhất. Trả xong khoản đó thì cộng số tiền vừa được giải phóng vào khoản kế tiếp, như quả cầu tuyết lăn.
- Khi mọi khoản lãi cao đã hết, nâng quỹ đệm lên đủ ba đến sáu tháng chi tiêu. Lúc này rủi ro phải vay nóng giảm hẳn.
- Phần còn lại chia giữa trả nhanh khoản lãi thấp và góp quỹ tích luỹ dài hạn, theo phép so ở mục dưới và theo mức yên tâm của gia đình.
Có người chọn trả khoản nhỏ nhất trước để sớm thấy một khoản biến mất, dù lãi của nó không cao nhất. Về con số, cách này tốn hơn một chút. Về tâm lý, nó giúp nhiều người giữ được nhịp. Nếu bạn biết mình dễ nản, trả khoản nhỏ trước vẫn tốt hơn nhiều so với không trả theo kế hoạch nào. Điều quan trọng là chọn một cách và đi đến cùng.
Khoản nợ lãi thấp, thời hạn dài: phép so khó hơn
Với khoản vay mua nhà hay vay dài hạn có lãi chỉ nhỉnh hơn mức tích luỹ giả định vài điểm, phép so cần thêm ba yếu tố. Thứ nhất là phí trả nợ trước hạn: nếu hợp đồng thu phí giả định 2% trên số tiền trả trước, trả trước 100 triệu mất 2 triệu phí, tức là lợi ích năm đầu bị trừ gần hết. Thứ hai là lãi thả nổi: lãi ưu đãi những năm đầu có thể đổi sau đó, nên hãy so với mức lãi sau ưu đãi, đọc trong hợp đồng.
Thứ ba là tính thanh khoản. Tiền đã trả vào khoản vay mua nhà thì không rút lại được khi cần. Tiền trong quỹ tích luỹ thì còn rút được. Một gia đình dồn hết vào trả nợ nhà rồi gặp lúc mất việc có thể ở vào thế có nhà nhưng không có tiền mặt. Vì vậy, kể cả khi phép so nghiêng về trả nợ, nhiều nhà vẫn giữ quỹ dự phòng đầy đủ trước rồi mới trả nhanh khoản vay nhà.
Cách làm thực tế là lập hai kịch bản trên bảng tính: mỗi tháng trả thêm một khoản cố định vào khoản vay, so với góp đúng khoản đó vào quỹ. Tính số dư nợ, số dư quỹ và tổng lãi sau năm năm, mười năm. Bạn sẽ thấy con số chênh bao nhiêu, rồi tự quyết dựa trên con số và mức yên tâm của cả nhà. Nếu chưa chắc về điều khoản trả trước hạn, hỏi trực tiếp bên cho vay và yêu cầu ghi rõ.
Một ví dụ giả định đi qua hai năm
Gia đình anh Hưng ở Cần Thơ, giả định, mỗi tháng dư 6 triệu sau chi tiêu. Họ có dư nợ thẻ 15 triệu, khoản vay tiêu dùng còn 40 triệu, chưa có quỹ đệm. Cách thứ nhất là chia đôi: 3 triệu trả nợ, 3 triệu gửi tích luỹ. Cách thứ hai theo thứ tự ở trên: hai tháng đầu gom 12 triệu làm quỹ đệm, sau đó dồn toàn bộ 6 triệu vào dư nợ thẻ, trả xong thì dồn sang khoản vay tiêu dùng, cuối cùng mới chuyển cả 6 triệu sang góp quỹ.
Tính thô theo các mức lãi giả định ở trên, cách thứ hai trả hết dư nợ thẻ trong khoảng ba tháng sau khi có quỹ đệm, hết khoản vay tiêu dùng thêm khoảng bảy tháng nữa. Khoảng tháng thứ mười hai, nhà anh Hưng đã sạch nợ lãi cao và bắt đầu góp đủ 6 triệu mỗi tháng. Cách thứ nhất kéo dài nợ thêm gần một năm, trong lúc đó tiền lãi phải trả cao hơn nhiều so với tiền lãi phần gửi tích luỹ mang về.
Đến cuối năm thứ hai, tổng tiền lãi đã trả ở cách thứ nhất cao hơn cách thứ hai vài triệu đồng, còn số dư quỹ của cách thứ hai lại không thua bao nhiêu vì cả năm thứ hai góp trọn. Con số cụ thể tuỳ lãi thật của từng khoản, nhưng hướng thì gần như luôn vậy: khi lãi nợ cao hơn hẳn lãi tích luỹ, chia đều hai bên là cách tốn kém nhất. Bạn có thể dựng lại ví dụ này trên bảng tính với số liệu của nhà mình trong một buổi tối.
Những câu nên tự hỏi trước khi quyết
Phép tính cho biết hướng, còn những câu dưới đây giúp tránh các tình huống mà con số không thể hiện hết:
- Khoản nợ nào có lãi thật cao nhất, tính cả phí? Nếu chưa trả lời được bằng con số, việc đầu tiên là đọc lại hợp đồng và sao kê.
- Nếu tháng sau mất thu nhập, nhà mình cầm cự được bao lâu mà không phải vay thêm? Câu trả lời dưới một tháng thì quỹ đệm cần đứng trước.
- Có khoản nợ nào đang phát sinh mới mỗi tháng không? Trả nợ cũ mà vẫn quẹt thẻ cho chi tiêu thường ngày thì vòng lặp không dừng.
- Khoản nợ với người thân có hẹn thời hạn không? Không có lãi nhưng nếu đã hứa thì giữ lời là ưu tiên về quan hệ, không chỉ về tiền.
- Mình dễ nản ở đâu? Biết điều đó để chọn cách trả lãi cao trước hay khoản nhỏ trước.
- Có ai trong nhà cần biết kế hoạch này không? Trả nợ là việc nhiều tháng, cả nhà cùng hiểu thì ít bị phá ngang.
Khi đã dọn xong các khoản nợ lãi cao, khoản tiền trước đây dùng để trả nợ mỗi tháng có thể chuyển nguyên sang quỹ tích luỹ. Người đã quen sống thiếu khoản đó thường không thấy hụt, và đó là lúc nhịp góp đều dễ bắt đầu nhất. Bài về thói quen góp đều mỗi tháng trên trang nói kỹ hơn cách giữ nhịp này.
Câu hỏi thường gặp
Có nợ thẻ tín dụng thì có nên vẫn gửi tiết kiệm không?
Thường nên giữ một quỹ đệm nhỏ khoảng một tháng chi tiêu thiết yếu, phần dư còn lại ưu tiên trả dư nợ thẻ vì lãi thật của dư nợ thẻ quá hạn thường cao hơn rất nhiều so với mức tích luỹ nhận về. Đây là phép so con số, quyết định cuối cùng vẫn tuỳ hoàn cảnh nhà bạn.
Làm sao biết lãi thật của khoản vay trả góp?
Xem lãi tính trên dư nợ giảm dần hay trên gốc ban đầu, cộng các khoản phí hồ sơ, phí bảo hiểm khoản vay, rồi quy về phần trăm một năm. Bảng tính có hàm RATE giúp tìm lãi thật từ số tiền vay, số kỳ và khoản trả mỗi kỳ. Nếu chưa chắc, hỏi bên cho vay con số lãi suất năm thực tế.
Lãi phẳng là gì và vì sao lại cao hơn con số được nói?
Lãi phẳng tính trên số tiền vay ban đầu suốt cả kỳ dù gốc đã trả bớt dần. Những tháng cuối bạn chỉ còn nợ rất ít nhưng vẫn trả lãi như lúc mới vay, nên lãi thật bình quân gần gấp đôi con số danh nghĩa trong nhiều ví dụ giả định.
Có nên trả trước khoản vay mua nhà khi có tiền dư không?
Phụ thuộc vào lãi sau ưu đãi, phí trả trước hạn trong hợp đồng và việc nhà bạn đã có quỹ dự phòng đủ chưa. Lập hai kịch bản trả thêm và góp quỹ trên bảng tính để thấy chênh lệch, rồi quyết dựa trên con số và mức yên tâm của gia đình.
Nên trả khoản nợ lãi cao nhất trước hay khoản nhỏ nhất trước?
Về con số, trả khoản lãi cao nhất trước tốn ít tiền lãi nhất. Về tâm lý, trả khoản nhỏ nhất trước cho cảm giác tiến bộ sớm và giúp nhiều người giữ nhịp. Chọn cách nào cũng được miễn là theo một kế hoạch và đi đến cùng.
Đang trả nợ thì có cần quỹ dự phòng không?
Có, ít nhất một quỹ đệm nhỏ. Không có đệm thì một việc bất ngờ như xe hỏng hay đi viện sẽ buộc bạn vay thêm với lãi cao, làm mất công sức trả nợ mấy tháng trước. Khi đã hết nợ lãi cao thì nâng quỹ lên ba đến sáu tháng chi tiêu.