Lương thấp vẫn tích sản được, nhưng cách bắt đầu khác người thu nhập cao: chọn một khoản góp nhỏ vừa sức, có thể chỉ vài trăm nghìn một tháng, góp đều theo tỷ lệ thu nhập thay vì cố đạt một con số người khác khuyên, ưu tiên quỹ đệm và bảo hiểm y tế trước, rồi tăng khoản góp mỗi lần thu nhập nhích lên. Khoản nhỏ không làm giàu nhanh, nhưng nó tạo ra hai thứ quý hơn con số: thói quen trả cho mình trước, và một quỹ đệm để một việc bất ngờ không đẩy bạn vào vay nóng.
Câu "lương thấp thì lấy gì tiết kiệm" có phần đúng: khi thu nhập chỉ vừa đủ chi tiêu thiết yếu, ép mình để dành nhiều là không bền. Bài này không bảo bạn nhịn ăn, mà đi qua cách tìm khoản góp đầu tiên, phép tính khoản nhỏ góp lâu, thứ tự ưu tiên, và những cái bẫy người thu nhập thấp hay bị nhắm tới. Con số trong bài là giả định.
Vì sao khoản nhỏ vẫn đáng làm
Nhiều người thu nhập thấp nghĩ rằng để dành 300 nghìn một tháng thì có ý nghĩa gì. Câu trả lời nằm ở ba chỗ. Thứ nhất, sau một năm bạn có 3,6 triệu, đủ để một lần xe hỏng, con ốm hay về quê đột xuất không phải vay. Với người thu nhập thấp, chính những lần vay nhỏ lãi cao ấy là thứ kéo tiền ra khỏi túi nhiều nhất, nên tránh được chúng là lợi rất lớn.
Thứ hai, thói quen quan trọng hơn số tiền. Người đã quen để riêng một phần ngay khi nhận lương, dù nhỏ, khi thu nhập tăng sẽ tăng khoản góp gần như tự nhiên. Người đợi đến lúc thu nhập cao mới bắt đầu thường thấy tiền tăng thêm đã bị tiêu hết vào những khoản mới. Thứ ba, khoản nhỏ góp lâu vẫn lớn lên nhờ lãi kép, như bảng ở phần dưới cho thấy.
Điều cần tránh là so mình với người khác. Lời khuyên "để dành 20% thu nhập" hợp với người có dư; với người lương thấp có thể chỉ là 3% hay 5%, và như vậy không có gì sai. Một tỷ lệ nhỏ mà giữ được nhiều năm có giá trị hơn rất nhiều so với một tỷ lệ lớn bỏ cuộc sau ba tháng.
Khoản nhỏ góp lâu thành bao nhiêu
Bảng dưới tính số dư khi góp đều cuối mỗi tháng với mức sinh lời giả định 6% một năm. Con số chỉ minh hoạ; mức sinh lời thực tế có thể khác và không có gì bảo đảm.
| Góp mỗi tháng | Sau 3 năm | Sau 5 năm | Sau 10 năm | Sau 20 năm |
|---|---|---|---|---|
| 200 nghìn | khoảng 7,9 triệu | khoảng 14 triệu | khoảng 33 triệu | khoảng 92 triệu |
| 500 nghìn | khoảng 19,7 triệu | khoảng 35 triệu | khoảng 82 triệu | khoảng 231 triệu |
| 1 triệu | khoảng 39 triệu | khoảng 70 triệu | khoảng 164 triệu | khoảng 462 triệu |
Hàng 500 nghìn sau hai mươi năm cho khoảng 231 triệu, trong đó tiền tự góp chỉ 120 triệu. Gần một nửa đến từ lãi kép, tức là thời gian. Đây là lý do khoản nhỏ nên bắt đầu ngay, không đợi khi nào dư dả.
Bảng cũng cho thấy khoản góp tăng thì kết quả tăng tương ứng. Từ 200 nghìn lên 500 nghìn không khó bằng từ không lên 200 nghìn. Bước khó nhất là bước đầu tiên.
Tìm khoản góp đầu tiên mà không cắt vào bữa ăn
Với thu nhập thấp, khoản góp đầu tiên thường không đến từ việc nhịn, mà từ những khoản rò rỉ chưa ai để ý. Cách tìm:
- Ghi mọi khoản chi trong hai tuần, kể cả nghìn lẻ: gửi xe, nước uống, thẻ cào, phí rút tiền.
- Khoanh các khoản lặp lại không mang lại gì: gói cước dư dung lượng, phí giao hàng của những món mua lẻ, nước ngọt mua dọc đường.
- Chọn hai ba khoản cắt được mà không thấy khổ. Mang bình nước từ nhà, gộp đơn mua, hạ gói cước.
- Cộng số tiền cắt được trong một tháng. Đó là khoản góp đầu tiên của bạn, không lấy từ tiền ăn.
- Chuyển khoản đó vào một chỗ riêng ngay ngày nhận lương, trước khi kịp tiêu.
Nhiều người làm thử thấy khoản rò rỉ mỗi tháng từ 300 nghìn đến vài triệu, tuỳ thói quen. Không cần cắt hết; cắt một phần cũng đủ thành khoản góp đầu tiên. Nếu thật sự không có khoản nào cắt được, thì vấn đề không nằm ở cách tiêu mà ở thu nhập, và nút cần vặn là thu nhập, bàn ở phần sau.
Thứ tự ưu tiên khi thu nhập thấp
Bảo hiểm y tế trước hết. Một lần nằm viện không có bảo hiểm có thể bằng nhiều tháng lương. Kiểm tra thẻ còn hạn, nếu chưa có qua nơi làm thì tìm hiểu tham gia theo hộ gia đình. Đây là lớp bảo vệ rẻ nhất.
Quỹ đệm nhỏ. Mục tiêu đầu tiên vừa sức: nửa tháng đến một tháng chi tiêu. Có quỹ này thì những việc bất ngờ nhỏ không phải đi vay. Đầy rồi thì nâng dần lên ba tháng.
Giữ quá trình đóng bảo hiểm xã hội. Người lương thấp thường bị cám dỗ rút bảo hiểm xã hội một lần khi nghỉ việc. Với nhiều người, lương hưu sau này là nguồn tuổi già chắc chắn nhất. Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội và tính kỹ khoản mất đi trước khi quyết.
Rồi mới đến mục tiêu dài hạn. Quỹ tuổi già tự tích luỹ, quỹ học cho con, quỹ chỗ ở. Có thể bắt đầu bằng khoản rất nhỏ, ví dụ 100 nghìn, chủ yếu để có ngăn và có nhịp.
Tăng khoản góp theo từng bậc thu nhập
Với người lương thấp, mức sinh lời gần như không phải nút quyết định. Chênh một hai phần trăm lãi trên một quỹ vài chục triệu chỉ là vài trăm nghìn một năm. Nút lớn hơn nhiều là khoản góp, và khoản góp gắn với thu nhập. Vì vậy, đặt luật trước: mỗi lần thu nhập tăng, dù là tăng lương, thêm ca, có thưởng, một phần nhất định của phần tăng đi vào quỹ.
Ví dụ giả định: lương 7 triệu, đang góp 300 nghìn. Năm sau lên 7,6 triệu, luật là một nửa phần tăng vào quỹ, khoản góp thành 600 nghìn, người đó vẫn có thêm 300 nghìn để tiêu so với năm trước. Sau vài lần như vậy, khoản góp có thể lên một hai triệu mà chưa lần nào thấy hụt. Tiền thưởng Tết, tiền làm thêm cũng áp luật tương tự.
Song song, nghĩ tới chuyện tăng thu nhập bằng kỹ năng: một chứng chỉ nghề, học thêm một việc trong chính nơi làm để lên bậc lương, nhận thêm việc có thu nhập đều. Bài này không khuyên đổi nghề hay kinh doanh; chỉ nhắc rằng với thu nhập thấp, mỗi bậc thu nhập tăng thêm có tác dụng với quỹ lớn hơn mọi mẹo tiết kiệm. Khoản tiền dành cho việc học kỹ năng, nếu có, cũng nên được coi là một mục tiêu có tên.
Hai năm đầu của một người lương 7 triệu: ví dụ giả định
Chị Mai làm công nhân ở một khu công nghiệp tại Bắc Ninh, giả định, lương 7 triệu, thuê phòng trọ ở chung, gửi về quê 1 triệu mỗi tháng. Sau khi ghi chép hai tuần, chị thấy mỗi tháng tốn khoảng 400 nghìn cho nước ngọt, trà sữa mua dọc đường và phí giao hàng của các món mua lẻ. Chị giữ lại một nửa thói quen đó, cắt một nửa, và có khoản góp đầu tiên 200 nghìn.
Bốn tháng đầu, 200 nghìn mỗi tháng đi vào quỹ đệm. Tháng thứ năm, xe máy hỏng phải sửa 700 nghìn; lần đầu tiên chị không phải mượn tiền ai. Chị kể đó là lúc thấy việc để dành có ý nghĩa thật, dù quỹ chỉ còn hơn 100 nghìn sau khi sửa. Cuối năm, tiền thưởng Tết 3 triệu, theo luật đã đặt, một nửa vào quỹ đệm, một nửa mang về quê.
Năm thứ hai, lương lên 7,5 triệu nhờ chuyển sang tổ có phụ cấp. Theo luật một nửa phần tăng, khoản góp thành 450 nghìn: 300 nghìn vào quỹ đệm, 150 nghìn mở một ngăn mới cho tuổi già. Cuối năm thứ hai, quỹ đệm của chị hơn 6 triệu, khoảng một tháng chi tiêu, ngăn tuổi già có gần 2 triệu. Con số nhỏ, nhưng chị có hai thứ mà hai năm trước chưa có: một chỗ dựa khi có việc bất ngờ, và thói quen trả cho mình trước. Các con số chỉ minh hoạ; mỗi người có hoàn cảnh riêng.
Những cái bẫy nhắm vào người thu nhập thấp
Người thu nhập thấp thường bị nhắm tới bởi những lời hứa đổi đời nhanh. Cần đặc biệt cảnh giác với:
- Vay để "đầu tư" hay góp vốn. Đi vay với thu nhập thấp đã khó trả, dùng tiền vay vào thứ có rủi ro mất vốn thì một lần sai có thể thành nợ nhiều năm.
- Ứng dụng cho vay nhanh không cần giấy tờ. Lãi và phí thật thường rất cao, kèm cách đòi nợ gây áp lực.
- Lời mời gửi tiền lãi cao cố định mỗi ngày, mỗi tuần. Không có khoản sinh lời hợp pháp nào trả lãi rất cao đều đặn như vậy mà không có rủi ro.
- Việc làm thêm phải nộp tiền trước. Nộp tiền để nhận việc, làm nhiệm vụ nhận hoa hồng là dấu hiệu lừa đảo quen thuộc.
- Ép mình để dành quá tay. Cắt cả tiền ăn, tiền khám bệnh để đạt một con số rồi kiệt sức bỏ cuộc. Khoản nhỏ bền hơn khoản lớn bỏ dở.
Gặp lời mời nào nghi ngờ, không chuyển tiền, hỏi người thân hoặc báo ngân hàng của bạn, công an nơi cư trú. Giữ được tiền là bước tích sản đầu tiên, trước cả việc làm nó lớn lên.
Câu hỏi thường gặp
Lương thấp có nên tiết kiệm không hay lo chi tiêu trước?
Nên tiết kiệm một khoản nhỏ vừa sức, sau khi đã lo đủ chi tiêu thiết yếu. Khoản nhỏ tạo thói quen và một quỹ đệm để những việc bất ngờ không phải vay lãi cao. Không cần theo tỷ lệ người khác khuyên; một tỷ lệ nhỏ giữ được lâu là đủ.
Lương khoảng 7 triệu thì tiết kiệm bao nhiêu là hợp?
Không có con số chung, tuỳ chi tiêu thiết yếu và người phụ thuộc. Cách thực tế là tìm khoản rò rỉ trong chi tiêu để làm khoản góp đầu tiên, có thể vài trăm nghìn, rồi tăng thêm mỗi lần thu nhập tăng theo một luật đặt trước.
Mỗi tháng góp 500 nghìn thì sau 10 năm được bao nhiêu?
Với mức sinh lời giả định 6% một năm, góp cuối mỗi tháng, sau 10 năm khoảng 82 triệu, trong đó tiền tự góp là 60 triệu. Con số chỉ để minh hoạ, mức sinh lời thực tế có thể khác. Dùng hàm FV trên bảng tính để tự tính với giả định của mình.
Thu nhập thấp nên ưu tiên quỹ nào trước?
Thứ tự hay dùng là bảo hiểm y tế, quỹ đệm nhỏ nửa tháng đến một tháng chi tiêu, giữ quá trình đóng bảo hiểm xã hội, rồi mới đến các mục tiêu dài hạn như tuổi già, việc học của con. Các mục tiêu dài hạn có thể bắt đầu với khoản rất nhỏ.
Làm sao tăng khoản tiết kiệm khi lương thấp?
Đặt luật trước: mỗi lần thu nhập tăng, một phần cố định của phần tăng đi vào quỹ, phần còn lại để tiêu. Cách này giúp khoản góp tăng dần mà không lần nào thấy hụt. Song song tìm cách tăng thu nhập bằng kỹ năng trong nghề.
Có nên vay để đầu tư khi lương thấp không?
Bài không khuyên vay. Với thu nhập thấp, khoản vay đã khó trả, nếu dùng vào việc có rủi ro mất vốn thì một lần sai có thể thành nợ nhiều năm. Ưu tiên giữ tiền an toàn, quỹ đệm và tăng thu nhập.