TichSan.comTích Sản
Lạm phát và giá trị thật của tiền

Lạm phát riêng của từng nhà: giỏ chi tiêu nhà mình tăng giá khác số chung

Mỗi nhà chi tiêu một kiểu nên mức tăng giá thật cũng khác con số chung. Cách lập giỏ chi tiêu, gán tỷ trọng, ghi giá đầu cuối năm và tính lạm phát của nhà mình.

Vietnamese mother with her school-age daughter choosing fruit at a covered market in Quy Nhon, woven basket on her arm, both seen from behind, bright colorful produce, morning light

Lạm phát riêng của một nhà là mức tăng giá của chính giỏ hàng mà nhà đó mua, tính theo tỷ trọng chi tiêu của nhà đó. Cách tính: chia chi tiêu thành vài nhóm, lấy tỷ trọng mỗi nhóm nhân với mức tăng giá của nhóm, rồi cộng lại. Ví dụ giả định: cùng một năm, nhà có con đi học tính ra khoảng 4,4%, nhà hai ông bà cao tuổi khoảng 4,7%, còn người trẻ độc thân đi thuê nhà chỉ khoảng 3,4%.

Con số lạm phát chung là trung bình của một rổ hàng chuẩn, không phải hoá đơn của riêng ai. Với kế hoạch tích luỹ nhiều năm, biết nhà mình đang nằm trên hay dưới mức chung sẽ giúp chọn giả định sát hơn. Bài này đi qua cách lập giỏ, gán tỷ trọng, ghi giá và tính, kèm những chỗ hay sai. Mọi tỷ trọng và mức tăng giá dưới đây là giả định để minh hoạ.

Vì sao mỗi nhà có một mức lạm phát khác nhau

Chỉ số giá chung được tính trên một rổ hàng mà tỷ trọng các nhóm phản ánh chi tiêu bình quân của rất nhiều hộ. Nhà nào có cơ cấu chi tiêu giống bình quân thì mức tăng giá thật gần với mức chung. Nhưng rất ít nhà giống hệt bình quân.

Nhà có hai con đang đi học dành phần lớn ngân sách cho học phí, ăn uống và đi lại đưa đón. Nhà có ông bà cao tuổi chi nhiều cho thuốc men, khám chữa bệnh và thực phẩm. Người trẻ độc thân ở thành phố dành phần lớn cho tiền thuê nhà, ăn ngoài và đi lại. Nếu năm đó học phí và dịch vụ y tế tăng nhanh hơn các nhóm khác, hai nhà đầu sẽ thấy giá tăng mạnh hơn hẳn mức chung, còn người thứ ba có khi thấy nhẹ hơn.

Đây cũng là lý do nhiều người nghe con số công bố rồi thấy "không đúng với nhà mình". Con số không sai, nó chỉ đo một rổ khác. Muốn có con số đúng cho nhà mình thì phải tự tính trên rổ của nhà mình.

Cơ cấu chi tiêu còn thay đổi theo giai đoạn đời sống. Nhà trẻ mới cưới, nhà có con nhỏ, nhà có con vào đại học, nhà về hưu là bốn rổ hàng khác nhau. Vì thế lạm phát riêng không phải con số tính một lần dùng mãi, mà nên tính lại khi cơ cấu chi tiêu đổi.

Lập giỏ chi tiêu và gán tỷ trọng

Không cần chi tiết như cơ quan thống kê. Sáu đến tám nhóm là đủ cho một gia đình. Làm theo các bước sau.

  1. Lấy số liệu chi tiêu của ít nhất ba tháng gần nhất, từ sổ ghi chép, sao kê thẻ, hoặc ước lượng nếu chưa có thói quen ghi.
  2. Chia thành các nhóm lớn: ăn uống (cả đi chợ lẫn ăn ngoài), nhà ở và điện nước, đi lại, học hành, thuốc men và y tế, các khoản khác như quần áo, đồ dùng, liên lạc.
  3. Cộng chi tiêu của từng nhóm trong ba tháng, chia cho tổng chi tiêu để ra tỷ trọng phần trăm.
  4. Kiểm lại tổng các tỷ trọng phải bằng 100%.
  5. Loại khỏi giỏ các khoản không phải chi tiêu: tiền góp tích luỹ, tiền trả gốc nợ, tiền cho mượn. Những khoản này không chịu "tăng giá" theo nghĩa thông thường.
  6. Với khoản chi theo năm như học phí, bảo hiểm xe, chia đều cho mười hai tháng rồi mới tính tỷ trọng, để tháng đóng tiền không làm lệch giỏ.

Ba tháng là mức tối thiểu để tránh lệch vì một tháng bất thường. Nếu có số liệu cả năm thì càng tốt, nhất là với những nhà có chi tiêu theo mùa như dịp Tết hay đầu năm học.

Ba giỏ chi tiêu, ba mức lạm phát

Giả định cùng một năm, mức tăng giá của từng nhóm như cột thứ hai và giống nhau cho mọi nhà. Ba cột sau là tỷ trọng chi tiêu của ba kiểu gia đình. Dòng cuối là lạm phát riêng, tính bằng tổng của tỷ trọng nhân mức tăng.

Nhóm chi tiêuMức tăng giá giả địnhNhà có con đi họcHai ông bà cao tuổiNgười trẻ độc thân thuê nhà
Ăn uống5%40%45%35%
Nhà ở, điện nước3%20%22%35%
Đi lại2%12%5%15%
Học hành7%18%0%0%
Thuốc men, y tế8%3%20%2%
Khác1%7%8%13%
Lạm phát riêngkhoảng 4,41%khoảng 4,69%khoảng 3,39%

Cách tính cho cột đầu: 40% nhân 5% cộng 20% nhân 3% cộng 12% nhân 2% cộng 18% nhân 7% cộng 3% nhân 8% cộng 7% nhân 1%, bằng 2 cộng 0,6 cộng 0,24 cộng 1,26 cộng 0,24 cộng 0,07, ra 4,41%. Đây gọi là bình quân gia quyền, đúng cách chỉ số giá chung được tính, chỉ khác ở chỗ quyền số là của nhà mình.

Chênh nhau hơn một điểm phần trăm giữa nhà cao nhất và thấp nhất, chỉ vì cơ cấu chi tiêu. Qua hai mươi năm, một điểm phần trăm đủ làm mục tiêu tương lai lệch nhau hơn một phần năm.

Ghi giá đầu năm và cuối năm

Mức tăng giá của từng nhóm có thể lấy từ số liệu chính thức theo nhóm hàng, nhưng tự ghi giá những món nhà mình hay mua sẽ sát hơn. Cách làm gọn như sau.

  1. Mỗi nhóm chọn hai đến ba món đại diện mà nhà mình mua đều: một loại gạo, một loại thịt, tiền điện một tháng có lượng dùng tương đương, học phí một kỳ, một lần khám định kỳ.
  2. Đầu năm ghi giá của từng món vào một trang sổ, kèm nơi mua và quy cách, để cuối năm so đúng món đó.
  3. Cuối năm ghi lại giá của đúng các món ấy, cùng quy cách.
  4. Tính mức tăng của mỗi món bằng giá cuối chia giá đầu trừ một, rồi lấy trung bình các món trong nhóm làm mức tăng của nhóm.
  5. Đưa mức tăng từng nhóm vào bảng tỷ trọng để ra lạm phát riêng của năm.

Chỗ dễ sai là so hai món khác nhau: đầu năm mua loại này, cuối năm đổi loại rẻ hơn, rồi kết luận giá không tăng. Thực ra đó là nhà mình đã đổi cách tiêu, một chuyện khác hẳn với giá cả. Giữ đúng quy cách món hàng thì phép so mới có nghĩa.

Với nhóm có ít món nhưng chi lớn như học phí hay tiền thuê nhà, chỉ một món đã đủ đại diện cho cả nhóm.

Dùng con số này vào kế hoạch thế nào

Lạm phát riêng của một năm dao động nhiều, vì một nhóm hàng lớn tăng mạnh một năm là đủ kéo cả con số. Đừng thay giả định của kế hoạch chỉ theo một năm. Ghi lại mỗi năm, sau ba bốn năm nhìn chuỗi số và so với mức chung cùng giai đoạn.

Nếu lạm phát riêng thường xuyên cao hơn mức chung, giả định trong kế hoạch của nhà mình nên cao hơn mức chung tương ứng. Nhà có người già với chi phí y tế lớn, nhà có con học trường có học phí tăng đều, thường nằm trong nhóm này. Nếu lạm phát riêng thường thấp hơn, vẫn nên giữ giả định bằng mức chung cho thận trọng, vì cơ cấu chi tiêu có thể đổi khi có biến cố hay chuyển giai đoạn.

Một cách dùng tinh hơn là gán mức tăng theo nhóm cho từng mục tiêu. Quỹ học của con dùng mức tăng của nhóm học hành, quỹ tuổi già dùng mức gần với rổ của người cao tuổi, nghiêng về y tế và thực phẩm. Bảng tỷ trọng của nhà mình chính là chỗ cho biết nên nghiêng bao nhiêu.

Còn một lợi ích phụ: lập giỏ chi tiêu buộc cả nhà nhìn thấy tiền đang đi về đâu. Nhiều gia đình lần đầu làm bảng tỷ trọng mới biết khoản ăn ngoài hay khoản đi lại chiếm nhiều hơn mình tưởng. Hiểu cơ cấu chi tiêu là bước đầu để chọn đúng giả định cho mọi kế hoạch về sau.

Từ lạm phát riêng tới khoản góp: một ví dụ nối hai con số

Giả định nhà có con đi học ở bảng trên đang góp cho một mục tiêu theo giá hôm nay là 400 triệu sau mười năm, và kế hoạch được lập với mức lạm phát giả định 4% theo mức chung. Sau ba năm tự ghi giá, nhà thấy lạm phát riêng của mình quanh 4,4 đến 4,6%, đều cao hơn mức chung chừng nửa điểm.

Với mười năm, đổi giả định từ 4% lên 4,5% làm hệ số giá tăng từ khoảng 1,4802 lên khoảng 1,5530, tức mục tiêu tương lai tăng khoảng 29 triệu. Con số không lớn tới mức phải đảo lộn kế hoạch, nhưng đủ để điều chỉnh khoản góp từ sớm thay vì phát hiện ở năm cuối.

Điều quan trọng là quyết định này có căn cứ: ba năm số liệu của chính nhà mình, không phải cảm giác hay tin đồn về giá. Đó là giá trị thật của việc tự tính lạm phát riêng.

Những chỗ hay sai khi tự tính lạm phát riêng

Lấy cảm giác thay cho số liệu. Cảm giác giá tăng thường bị kéo bởi vài món mua thường xuyên và tăng mạnh. Tỷ trọng thật mới quyết định món đó ảnh hưởng bao nhiêu tới cả giỏ.

Nhầm đổi cách tiêu với tăng giá. Chi nhiều hơn vì mua nhiều hơn hay mua loại đắt hơn không phải lạm phát. Lạm phát chỉ đo giá của cùng một món, cùng quy cách.

Tính gộp khoản góp tích luỹ vào giỏ. Tiền góp, tiền trả gốc nợ không phải chi tiêu tiêu dùng. Gộp vào làm tỷ trọng các nhóm khác bị nhỏ đi sai lệch.

Dùng tỷ trọng cũ khi nhà đã đổi giai đoạn. Con vào đại học, có người về hưu, chuyển nhà, đều làm cơ cấu chi tiêu thay đổi. Tính lại tỷ trọng mỗi khi có thay đổi lớn.

Dùng một năm để kết luận dài hạn. Một năm một nhóm tăng vọt không phải xu hướng. Cần vài năm số liệu mới đủ để chỉnh giả định cho kế hoạch hai mươi năm.

Câu hỏi thường gặp

Lạm phát riêng của gia đình là gì?

Là mức tăng giá của chính giỏ hàng gia đình đó mua, tính theo tỷ trọng chi tiêu của nhà đó. Vì mỗi nhà chi tiêu theo cơ cấu khác nhau, mức tăng giá thật mỗi nhà cảm nhận có thể cao hơn hoặc thấp hơn mức lạm phát chung.

Tự tính lạm phát của nhà mình thế nào?

Chia chi tiêu thành vài nhóm, tính tỷ trọng mỗi nhóm trên tổng chi tiêu, ghi mức tăng giá của từng nhóm trong năm, rồi lấy tổng của tỷ trọng nhân mức tăng. Kết quả là bình quân gia quyền theo giỏ của nhà mình.

Vì sao giá nhà mình tăng nhanh hơn số liệu chung?

Thường vì nhà mình chi nhiều cho những nhóm tăng giá nhanh hơn bình quân, như học phí, thuốc men hay thực phẩm tươi. Con số chung tính trên rổ hàng bình quân nên không phản ánh đúng cơ cấu riêng của từng nhà.

Cần bao nhiêu tháng số liệu chi tiêu để tính tỷ trọng?

Tối thiểu ba tháng để tránh lệch vì một tháng bất thường, tốt nhất là cả năm. Các khoản chi theo năm như học phí, bảo hiểm nên chia đều cho mười hai tháng trước khi tính tỷ trọng.

Có nên dùng lạm phát riêng thay cho số chung trong kế hoạch không?

Nên dùng khi đã có vài năm số liệu và thấy nhà mình thường xuyên cao hơn mức chung. Nếu nhà mình thấp hơn, vẫn nên giữ giả định bằng mức chung cho thận trọng, vì cơ cấu chi tiêu có thể thay đổi.

Mua loại hàng rẻ hơn có làm lạm phát nhà mình giảm không?

Không theo nghĩa giá cả. Đổi sang loại rẻ hơn là thay đổi cách tiêu, giúp tiết kiệm nhưng không làm giá của món cũ giảm. Khi tính lạm phát riêng, luôn so giá của đúng một món, cùng quy cách.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138