Ảo giác tiền là khi người ta đánh giá giàu nghèo bằng con số danh nghĩa mà quên rằng giá cả cũng đã thay đổi. Ví dụ giả định: lương tăng 8% trong năm mà giá cả tăng 6% thì sức mua chỉ tăng khoảng 1,9%, không phải 8%. Lương tăng 3% mà giá tăng 4% thì thực ra đang nghèo đi khoảng 1%.
Ảo giác này không phải do kém tính toán. Nó đến từ thói quen tự nhiên của trí óc là đo mọi thứ bằng con số trước mắt. Bài này kể ra những tình huống ảo giác tiền hay xuất hiện trong việc tích luỹ, và một phép tính chung để thoát khỏi nó: quy về giá hôm nay. Mọi con số là giả định.
Vì sao trí óc dễ bị con số danh nghĩa đánh lừa
Tiền là một thước đo kỳ lạ: chính độ dài của cây thước thay đổi theo thời gian. Một mét hôm nay và một mét mười năm sau dài như nhau, nhưng một triệu đồng hôm nay và một triệu đồng mười năm sau thì không mua được như nhau. Trí óc lại quen coi tiền như cây thước cố định, vì trong đời sống thường ngày, giá thay đổi chậm tới mức khó cảm nhận từng tháng.
Thêm vào đó, con số danh nghĩa là thứ duy nhất nhìn thấy trực tiếp: trên phiếu lương, trong sổ tiết kiệm, trên giấy tờ mua bán. Sức mua thì phải tính mới ra. Thứ nhìn thấy được luôn thắng thứ phải tính, nhất là khi con số nhìn thấy lại đang tăng và đem lại cảm giác dễ chịu.
Ảo giác tiền không làm ai mất tiền ngay. Nó làm người ta quyết định lệch: tưởng mình đã tích luỹ đủ trong khi chưa, tưởng một khoản lời là lớn trong khi chỉ vừa bù giá, tưởng thu nhập tăng nên chi tiêu tăng theo được, trong khi sức mua gần như đứng yên. Những lệch nhỏ ấy cộng dồn qua nhiều năm.
Tăng lương: phép chia thay cho cảm giác
Tình huống quen thuộc nhất là tăng lương. Bảng dưới dùng lương giả định 15 triệu, đổi mức tăng lương và mức tăng giá. Cột cuối là lương mới quy về giá năm cũ.
| Lương tăng | Giá cả tăng | Lương mới | Quy về giá năm cũ | Sức mua thay đổi |
|---|---|---|---|---|
| 8% | 6% | 16,2 triệu | khoảng 15,28 triệu | tăng khoảng 1,9% |
| 5% | 4% | 15,75 triệu | khoảng 15,14 triệu | tăng khoảng 1% |
| 3% | 4% | 15,45 triệu | khoảng 14,86 triệu | giảm khoảng 1% |
| 0% | 4% | 15 triệu | khoảng 14,42 triệu | giảm khoảng 3,8% |
Dòng thứ ba là nơi ảo giác mạnh nhất: được tăng lương, có cảm giác vui, nhưng cuối năm thấy mua sắm như cũ mà không còn dư. Không có gì bí ẩn, chỉ là sức mua đã giảm nhẹ.
Hệ quả cho việc tích luỹ: nếu đã quyết định chi tiêu nhiều hơn vì "lương tăng 3%", thì phần góp tích luỹ sẽ bị ép. Trước khi nâng mức chi, làm phép chia này một lần.
Nhớ giá ngày xưa và so với hôm nay
Người lớn tuổi hay nói: "hồi đó lương có 5 triệu mà sống khoẻ, giờ 9 triệu mà không đủ". Câu nói ấy chứa đúng ảo giác tiền. Với mức tăng giá giả định 4% một năm trong 15 năm, hệ số giá là khoảng 1,8009. 5 triệu của mười lăm năm trước tương đương khoảng 9 triệu hôm nay. Hai mức lương thực ra ngang nhau về sức mua, chỉ có con số là khác.
Chiều ngược lại cũng hay gặp: nghe ai đó kể "hồi đó mua món này có 10 triệu, rẻ quá", trong khi 10 triệu của mười lăm năm trước tương đương khoảng 18 triệu hôm nay. Món đồ có khi không hề rẻ như ký ức.
Với việc tích luỹ, ảo giác này xuất hiện khi so khoản góp. "Mười năm trước góp 2 triệu mỗi tháng đã thấy nặng, giờ góp 3 triệu là nhiều hơn rồi." Quy về cùng thời điểm mới biết: 2 triệu của mười năm trước, với 4% giả định, tương đương khoảng 2,96 triệu hôm nay. Góp 3 triệu bây giờ chỉ ngang bằng chứ không nhiều hơn.
Thói quen nhỏ giúp tránh ảo giác: mỗi khi nhắc tới một con số cũ, gắn thêm năm và quy về giá hôm nay. Không cần chính xác tuyệt đối, chỉ cần một hệ số ước lượng là đủ để câu chuyện trong nhà không bị con số đánh lừa.
Bán ra lời gấp đôi: lời thật bao nhiêu
Giả định một món tài sản bất kỳ mua 1 tỷ, mười lăm năm sau bán được 2 tỷ. Con số danh nghĩa gấp đôi, nghe rất lời. Quy về giá lúc mua với mức tăng giá giả định 4% một năm: 2 tỷ chia 1,8009 ra khoảng 1,11 tỷ. Sức mua chỉ tăng khoảng 11% sau mười lăm năm, tương đương khoảng 0,7% mỗi năm.
Đó là chưa tính các khoản đã chi trong suốt thời gian giữ: sửa chữa, phí, thuế, chi phí mua bán. Trừ hết, khoản lời thật có thể còn mỏng hơn nữa. Phép tính này không nói gì về chuyện nên mua hay bán thứ gì, nó chỉ cho thấy "gấp đôi sau mười lăm năm" và "giàu gấp đôi" là hai chuyện rất khác nhau.
Ảo giác này nguy hiểm nhất khi được dùng để thuyết phục người khác. Câu "ai mua từ đó giờ đều lời gấp đôi" nghe hấp dẫn, nhưng nếu thời gian đủ dài thì giá cả chung cũng đã gần gấp đôi. Trước khi tin một lời lời lãi tính bằng con số danh nghĩa, hỏi thêm hai câu: trong bao nhiêu năm, và giá cả chung đã tăng bao nhiêu trong thời gian đó.
Quỹ tỷ đồng trong tương lai
Một nguồn ảo giác khác là các con số mục tiêu rất xa. "Đến lúc nghỉ hưu sẽ có 2 tỷ" nghe như một khoản rất lớn. Nhưng nếu thời điểm ấy cách hôm nay 25 năm, với mức tăng giá giả định 4%, hệ số giá là khoảng 2,6658. 2 tỷ của năm thứ hai mươi lăm chỉ mua được lượng hàng mà khoảng 750 triệu mua được hôm nay.
750 triệu theo giá hôm nay vẫn là một khoản đáng kể, nhưng người lập kế hoạch sẽ đặt câu hỏi rất khác khi nhìn con số này thay vì con số 2 tỷ. Khoản đó đủ chi tiêu bao nhiêu năm với mức sống hiện tại? Có cần góp thêm không? Những câu hỏi ấy chỉ xuất hiện khi đã thoát khỏi ảo giác.
Ảo giác còn có chiều ngược lại. Có người nhìn con số học phí hay chi phí tuổi già được nhân lên cho hai mươi năm sau, thấy quá lớn rồi nản, bỏ luôn kế hoạch. Thật ra con số ấy lớn chủ yếu vì được đo bằng thước của tương lai, còn khoản góp và thu nhập của những năm tới cũng sẽ được đo bằng chính cây thước đó. Quy cả mục tiêu lẫn khoản góp về giá hôm nay, mọi thứ trở lại kích cỡ quen thuộc và dễ bàn hơn nhiều.
Đây là lý do mọi bảng kế hoạch dài hạn nên có cột quy về giá hôm nay nằm ngay cạnh cột số dư danh nghĩa. Hai cột cạnh nhau là liều thuốc đơn giản nhất cho ảo giác tiền.
Những khoản cố định theo con số: ai được, ai thiệt
Ảo giác tiền còn ẩn trong những thoả thuận ghi một con số cố định cho nhiều năm. Hợp đồng thuê nhà giữ nguyên tiền thuê năm năm, khoản bảo hiểm có số tiền bảo vệ cố định trong hai mươi năm, khoản cho người thân mượn hẹn trả đúng số cũ sau vài năm. Tất cả đều được ghi bằng tiền danh nghĩa, nên theo thời gian sức mua của chúng thay đổi dù chữ trên giấy không đổi.
Với tiền thuê cố định 10 triệu một tháng trong năm năm, giá cả tăng 4% giả định, thì 10 triệu ở năm thứ năm chỉ tương đương khoảng 8,2 triệu của năm đầu. Người thuê được lợi dần về sức mua, người cho thuê thiệt dần. Không ai sai, đó là bản chất của một con số cố định trong khi giá cả trôi.
Với một khoản bảo vệ cố định, chẳng hạn số tiền chi trả 500 triệu nếu có rủi ro trong hai mươi năm, cần hiểu rằng 500 triệu ở năm thứ hai mươi chỉ còn sức mua khoảng 228 triệu hôm nay với mức 4% giả định. Đây không phải lý do để kết luận gì về sản phẩm, mà là lý do để khi đọc hợp đồng, luôn hỏi: con số này ở thời điểm nào thì đủ cho nhu cầu của nhà mình.
Với khoản cho mượn trả đúng số cũ, người cho mượn chịu phần mất sức mua. Nhiều gia đình chấp nhận điều đó vì tình thân, và đó là lựa chọn hoàn toàn hợp lý. Chỉ cần biết rõ mình đang tặng thêm phần chênh ấy, thay vì nghĩ rằng nhận lại đủ là không mất gì.
Những dấu hiệu đang bị ảo giác tiền chi phối
So con số của hai thời điểm mà không nhắc năm. Mọi phép so tiền qua nhiều năm đều cần quy về cùng một thời điểm. Thiếu bước này thì kết luận nào cũng đáng ngờ.
Vui vì số dư tăng mà không biết lãi thực. Số dư tăng không có nghĩa sức mua tăng. Cần so lãi nhận được với mức tăng giá trong cùng giai đoạn.
Nâng chi tiêu theo phần trăm tăng lương. Phần trăm tăng lương danh nghĩa không phải phần trăm sức mua tăng thêm. Nâng chi theo con số danh nghĩa là ăn vào phần lẽ ra để tích luỹ.
Tin vào lời kể lời gấp mấy lần. Lời lãi danh nghĩa sau thời gian dài luôn trông lớn. Chia cho hệ số giá của cùng giai đoạn trước khi tin.
Đặt mục tiêu tương lai bằng con số tròn đẹp. Con số tròn của tương lai không nói lên nó đủ hay không. Quy về giá hôm nay mới biết.
Câu hỏi thường gặp
Ảo giác tiền là gì?
Là thói quen đánh giá giàu nghèo, lời lỗ bằng con số danh nghĩa mà quên rằng giá cả đã thay đổi. Người bị ảo giác tiền thấy số tăng là vui, trong khi sức mua có khi đứng yên hoặc giảm.
Lương tăng nhưng vẫn thấy không đủ tiêu là vì sao?
Thường vì mức tăng lương không cao hơn bao nhiêu so với mức tăng giá. Ví dụ giả định lương tăng 3% mà giá tăng 4% thì sức mua giảm khoảng 1%. Lấy lương mới chia cho một cộng mức tăng giá để biết sức mua thật.
Làm sao so tiền của nhiều năm trước với hôm nay?
Nhân con số cũ với hệ số tăng giá từ năm đó tới nay, tức một cộng mức tăng giá mỗi năm nâng lên luỹ thừa số năm. Ví dụ giả định 5 triệu mười lăm năm trước, với 4% mỗi năm, tương đương khoảng 9 triệu hôm nay.
Một tài sản bán ra gấp đôi giá mua có phải lời gấp đôi không?
Không hẳn. Cần chia giá bán cho hệ số tăng giá của cả thời gian giữ, rồi trừ các khoản đã chi. Ví dụ giả định gấp đôi sau mười lăm năm với giá cả tăng 4% mỗi năm thì sức mua chỉ tăng khoảng 11%.
Quỹ hưu 2 tỷ sau 25 năm tương đương bao nhiêu hôm nay?
Với mức tăng giá giả định 4% mỗi năm, 2 tỷ chia cho khoảng 2,6658 ra khoảng 750 triệu theo giá hôm nay. Mức giả định khác sẽ cho kết quả khác, nên tính thêm một kịch bản cao hơn.
Cách đơn giản nhất để tránh ảo giác tiền là gì?
Mỗi con số của một thời điểm khác đều quy về giá hôm nay trước khi so sánh hay quyết định. Trong bảng kế hoạch, đặt cột quy về giá hôm nay ngay cạnh cột số dư để luôn nhìn thấy cả hai.