Tích sản là việc đều đặn để riêng một phần thu nhập, giữ nó qua nhiều năm và để phần tài sản ròng của gia đình, tức những gì mình có trừ đi những gì mình nợ, lớn dần lên. Chữ "tích" là gom lại từng chút, chữ "sản" là của cải. Ghép lại, tích sản không nói tới một lần trúng lớn mà nói tới một nhịp góp kéo dài mười, hai mươi năm.
Khái niệm này nghe giản dị nhưng hay bị hiểu lệch theo hai hướng: hoặc coi tích sản chỉ là bỏ ống heo, hoặc coi nó là tên gọi khác của đầu tư. Bài dưới đây tách rõ ba chuyện đó, chỉ ra một kế hoạch tích sản gồm những phần nào, và dùng một ví dụ giả định để thấy thời gian làm gì với khoản góp nhỏ. Mọi tỷ lệ trong bài là số tròn để tính cho dễ, không phải lãi suất của nơi nào.
Tích sản nghĩa là gì trong đời sống một gia đình
Nếu nhìn tài chính một nhà như một cái bể, thu nhập là vòi nước chảy vào, chi tiêu là lỗ thoát ra. Tích sản là phần nước còn đọng lại và được giữ lại qua năm tháng. Nó không phụ thuộc vào việc thu nhập cao hay thấp, mà phụ thuộc vào ba điều: mỗi tháng còn đọng lại bao nhiêu, phần đọng lại đó có bị rút ra tiêu không, và nó có tự lớn thêm được chút nào trong lúc nằm đó hay không.
Vì vậy thước đo của tích sản không phải là số tiền kiếm được trong năm, mà là tài sản ròng ở cuối năm so với đầu năm. Một gia đình thu nhập khá nhưng năm nào cũng tiêu hết, thậm chí vay thêm để mua sắm, thì tài sản ròng đứng yên hoặc giảm. Một gia đình thu nhập vừa phải nhưng mỗi tháng để riêng một khoản cố định và không đụng tới, sau mười năm thường có một nền tài chính vững hơn hẳn.
Tích sản cũng không chỉ là tiền mặt. Khoản đã trả bớt cho món nợ mua nhà, một quỹ học cho con đang lớn dần, một sổ tiết kiệm dành cho tuổi già đều là tài sản đang được tích. Điều chung là chúng được xây bằng nhịp đều và được giữ lâu, chứ không phải bằng một quyết định may rủi.
Tích sản khác tiết kiệm và khác đầu tư ở đâu
Ba từ này hay được dùng lẫn. Cách phân biệt gọn nhất là hỏi mỗi từ trả lời câu hỏi nào:
| Khái niệm | Trả lời câu hỏi | Thời gian điển hình | Điều dễ hiểu sai |
|---|---|---|---|
| Tiết kiệm | Mỗi tháng giữ lại được bao nhiêu từ thu nhập? | Từng tháng, từng năm | Tưởng cắt chi tiêu là đủ, quên rằng tiền giữ lại cũng cần chỗ để |
| Đầu tư | Đặt tiền vào đâu để có thể sinh lời, chấp nhận rủi ro gì? | Tuỳ từng quyết định | Tưởng đồng nghĩa với làm giàu nhanh |
| Tích sản | Sau nhiều năm, tài sản ròng của nhà mình lớn tới đâu? | Mười năm trở lên | Tưởng chỉ dành cho người dư dả |
Có thể hình dung tiết kiệm là viên gạch, chỗ đặt tiền là vữa, còn tích sản là bức tường xây trong nhiều năm. Thiếu viên gạch thì chẳng có gì để xây; có gạch mà mỗi năm lại dỡ ra dùng thì tường không bao giờ cao lên. Trang này bàn về phép tính và nhịp xây bức tường đó. Chọn đặt tiền vào đâu là quyết định riêng của mỗi người, gắn với mức chịu rủi ro và hoàn cảnh của họ, nên không nằm trong phạm vi các bài ở đây.
Tài sản ròng: con số thật sự cần theo dõi
Tài sản ròng bằng tổng tài sản trừ tổng nợ. Tổng tài sản gồm tiền mặt, tiền gửi, các quỹ đang tích, giá trị ước tính của nhà, xe và những thứ bán được. Tổng nợ gồm dư nợ vay mua nhà, vay mua xe, thẻ tín dụng, tiền mượn người thân. Hiệu số mới cho biết gia đình thật sự sở hữu bao nhiêu.
Tài sản tiêu dùng không nên tính như tài sản tích luỹ. Chiếc điện thoại mới hay bộ sofa cũng là tài sản, nhưng giá trị bán lại của chúng giảm nhanh theo năm. Khi ghi sổ, nên ghi theo giá bán lại ước tính, thấp hơn nhiều so với giá mua, để khỏi tự huyễn rằng mua sắm cũng là tích sản.
Một khoản nợ trả bớt cũng là một bước tích sản. Mỗi lần dư nợ giảm đi, tài sản ròng tăng lên đúng bằng phần gốc vừa trả. Vì thế người đang trả nợ nhà vẫn đang tích sản, chỉ là bằng con đường giảm nợ thay vì tăng tiền.
Đo mỗi năm một lần là đủ. Đo theo tháng dễ khiến người ta lo lắng vì những dao động nhỏ. Một bảng ghi vào cùng một ngày mỗi năm, ví dụ ngày cuối năm âm lịch, cho thấy xu hướng rõ hơn và đỡ tốn công.
Ba bộ phận của một kế hoạch tích sản
Dù lớn hay nhỏ, một kế hoạch tích sản đủ dùng chỉ cần ba bộ phận. Thiếu bộ phận nào thì kế hoạch dễ gãy ở bộ phận đó:
- Mục tiêu đo được. Không phải "để dành cho sau này" mà là một con số và một mốc thời gian, ví dụ một khoản cho việc học của con khi con tròn mười tám tuổi. Có con số thì mới tính ngược ra được mỗi tháng cần góp bao nhiêu.
- Nhịp góp đều. Một khoản cố định, chuyển đi ngay khi nhận thu nhập, trước khi kịp tiêu. Khoản nhỏ nhưng đều thường đi xa hơn khoản lớn thất thường, vì nó không phụ thuộc vào ý chí của từng tháng.
- Thời gian và kỷ luật giữ. Tiền đã góp vào quỹ thì chỉ rút ra cho đúng mục tiêu đã định hoặc cho tình huống khẩn cấp thật. Mỗi lần rút giữa chừng là cắt đứt phần lãi lẽ ra sẽ sinh thêm trên khoản đó trong những năm còn lại.
Có thể thêm một bộ phận thứ tư là quỹ dự phòng, khoản tiền nằm riêng để đỡ những cú bất ngờ như ốm đau, mất việc, hỏng xe. Quỹ này không nhằm sinh lời mà nhằm bảo vệ ba bộ phận kia: có nó thì khi gặp chuyện, người ta không phải phá quỹ tích sản.
Ví dụ giả định: góp 2 triệu mỗi tháng trong 20 năm
Giả định một người góp đều 2 triệu đồng mỗi tháng, khoản góp được nhập vào quỹ với tỷ lệ sinh lời giả định 6% một năm, ghép lãi theo tháng (0,5% mỗi tháng), không rút ra lần nào. Đây là phép tính minh hoạ, không phải lời hứa về mức sinh lời của bất kỳ kênh nào:
| Sau | Tổng tiền đã góp | Số dư ước tính | Phần do lãi sinh ra |
|---|---|---|---|
| 5 năm | 120 triệu | khoảng 139,5 triệu | khoảng 19,5 triệu |
| 10 năm | 240 triệu | khoảng 327,8 triệu | khoảng 87,8 triệu |
| 15 năm | 360 triệu | khoảng 581,6 triệu | khoảng 221,6 triệu |
| 20 năm | 480 triệu | khoảng 924,1 triệu | khoảng 444,1 triệu |
Điều đáng chú ý không phải là con số cuối, vì nó phụ thuộc hoàn toàn vào tỷ lệ giả định, mà là hình dạng của bảng. Năm năm đầu, phần lãi chỉ bằng khoảng một phần sáu số tiền đã góp. Tới năm thứ hai mươi, phần lãi gần bằng toàn bộ số tiền bỏ vào. Nhịp góp không đổi, chỉ có thời gian dài thêm, mà phần tự sinh ra lớn dần. Đó là cơ chế lãi kép, nội dung chính của các bài tiếp theo trong chuyên mục này.
Một lưu ý: 924 triệu sau hai mươi năm không có sức mua bằng 924 triệu hôm nay, vì giá cả cũng tăng. Khi lập kế hoạch thật, cần đưa lạm phát vào phép tính, chuyện này có chuyên mục riêng trên trang.
Những việc hay bị nhầm là tích sản
Mua trả góp một món đồ mất giá nhanh. Trả góp khiến mỗi tháng có một khoản "đều đặn" đi ra, nghe giống nhịp góp, nhưng tiền đó không quay về tài sản ròng. Món đồ mất giá, còn khoản nợ thì vẫn phải trả đủ cùng lãi.
Để tiền trong tài khoản thanh toán mà không tách riêng. Tiền nằm lẫn với tiền tiêu hằng ngày sẽ được tiêu dần mà không ai để ý. Tích sản đòi hỏi một chỗ riêng, có tên riêng, khó rút hơn một chút so với ví tiêu.
Dồn hết vào một lần rồi thôi. Một khoản tiền lớn bất ngờ là cơ hội tốt, nhưng tích sản là chuyện của nhịp. Người chỉ góp khi có tiền thưởng thường thấy quỹ lớn lên thất thường và dễ bỏ.
Chạy theo lời mời có tỷ lệ "đẹp". Tỷ lệ cao bất thường đi kèm rủi ro mất gốc. Một năm mất một nửa số dư có thể xoá công góp của nhiều năm. Cách đọc các con số trong lời mời có chuyên mục riêng trên trang.
Bắt đầu tích sản từ tuần này
Không cần chờ thu nhập tăng hay chờ đầu năm. Năm việc dưới đây làm được trong một buổi tối:
- Ghi tài sản ròng hiện tại của gia đình lên một trang giấy: liệt kê những gì có, những khoản đang nợ, lấy hiệu số. Con số âm cũng không sao, nó là điểm xuất phát.
- Chọn một mục tiêu đầu tiên có con số và thời hạn. Nên chọn mục tiêu gần, ba đến năm năm, để thấy kết quả sớm.
- Quyết định một khoản góp cố định mỗi tháng mà gia đình chịu được kể cả trong tháng khó. Thà nhỏ mà đều còn hơn lớn mà bỏ dở.
- Mở hoặc chỉ định một chỗ để riêng khoản góp, đặt tên theo mục tiêu, và nếu được thì cài chuyển tự động ngay sau ngày nhận lương.
- Hẹn một ngày cố định mỗi năm để ghi lại tài sản ròng, so với năm trước, và chỉnh khoản góp nếu thu nhập đã thay đổi.
Năm bước này không đòi hỏi kiến thức đầu tư nào. Chúng chỉ xây thói quen và con số. Khi đã quen nhịp, việc tìm hiểu thêm về cách tính lãi kép, lạm phát hay đọc các lời mời mới trở nên có ích, vì lúc đó người đọc đã có một kế hoạch thật để áp vào.
Câu hỏi thường gặp
Tích sản có phải chỉ dành cho người có thu nhập cao không?
Không. Tích sản đo bằng phần giữ lại được và thời gian giữ, không đo bằng mức thu nhập. Người thu nhập thấp có thể bắt đầu với khoản rất nhỏ; điều quan trọng là nhịp đều và không rút ra giữa chừng. Khoản nhỏ góp hai mươi năm thường lớn hơn nhiều người nghĩ.
Tích sản và để dành tiền khác nhau thế nào?
Để dành thường chỉ việc giữ lại tiền, có thể để tiêu vào dịp gần. Tích sản là để dành có mục tiêu dài hạn, có nhịp góp đều, có chỗ để riêng và được theo dõi bằng tài sản ròng mỗi năm. Nói cách khác, tích sản là để dành được tổ chức lại cho nhiều năm.
Đang có nợ thì có nên bắt đầu tích sản không?
Trả bớt nợ cũng là một cách tích sản vì nó làm tài sản ròng tăng. Nhiều gia đình vừa trả nợ vừa giữ một khoản góp nhỏ để duy trì thói quen. Thứ tự ưu tiên tuỳ lãi suất của khoản nợ so với tỷ lệ sinh lời của khoản tích luỹ; trang có bài riêng so hai bên bằng con số.
Bao lâu thì tích sản bắt đầu thấy rõ kết quả?
Với nhịp góp đều, tiền tăng thấy được ngay từ tháng đầu vì đó là tiền mình bỏ vào. Phần do lãi sinh ra thì chậm hơn nhiều, thường phải sau khoảng mười năm mới thấy nó đáng kể so với tiền góp. Đây là lý do nhiều người bỏ cuộc sớm.
Có cần biết đầu tư mới tích sản được không?
Không bắt buộc. Phần cốt lõi của tích sản là mục tiêu, nhịp góp và kỷ luật giữ, đều không cần kiến thức đầu tư. Chọn nơi đặt tiền là quyết định riêng, nên tìm hiểu kỹ, hỏi người có chuyên môn và hiểu rủi ro của từng lựa chọn trước khi quyết.
Nên ghi chép tích sản bằng gì cho đơn giản?
Một trang giấy hoặc một bảng tính với ba cột là đủ: ngày ghi, tổng tài sản, tổng nợ, rồi thêm một cột hiệu số. Ghi mỗi năm một lần vào cùng một ngày. Sự đơn giản giúp duy trì được lâu, còn chi tiết quá thường bị bỏ sau vài tháng.