Có hai cách đổi lãi suất năm sang tháng: chia cho 12 khi con số năm là lãi danh nghĩa ghép theo tháng, và lấy căn bậc 12 của (1 + lãi năm) rồi trừ 1 khi con số năm là mức tăng thực của cả năm. Với 6% một năm (giả định), cách thứ nhất cho 0,5% một tháng, cách thứ hai cho khoảng 0,4868% một tháng.
Khoảng cách 0,013 điểm phần trăm mỗi tháng trông vô hại, nhưng trong kế hoạch góp đều 20 năm nó làm số cuối lệch hơn 17 triệu với khoản góp 2 triệu mỗi tháng. Bài giải thích vì sao có hai cách, cách nhận ra con số năm đang thuộc loại nào, cách bấm và cách chọn khi không chắc. Mọi lãi suất là giả định.
Hai kiểu "lãi năm": danh nghĩa và hiệu dụng
Cùng viết là "6% một năm" nhưng con số ấy có thể mang hai nghĩa. Nghĩa thứ nhất là lãi danh nghĩa: một mức quy ước, được chia đều cho các kỳ ghép lãi. Lãi danh nghĩa 6% ghép tháng nghĩa là mỗi tháng tính 0,5% trên số dư. Vì lãi tháng trước được tính lãi tiếp ở tháng sau, số tiền thực tăng trong cả năm không phải 6% mà khoảng 6,17%.
Nghĩa thứ hai là lãi hiệu dụng, hay mức tăng thực của cả năm: 100 đồng đầu năm thành đúng 106 đồng cuối năm, bất kể bên trong ghép lãi bao nhiêu lần. Khi đặt giả định cho kế hoạch tích luỹ dài hạn, như "giả định số tiền tăng 6% mỗi năm", người ta thường đang nói theo nghĩa này.
Cái khó là trên giấy hai nghĩa trông giống hệt nhau. Lãi suất tiền gửi công bố theo năm thường là lãi danh nghĩa, cách tính thực tế theo kỳ hạn. Còn một mức tăng trưởng giả định trong bảng kế hoạch, hay một con số mô tả quá khứ kiểu "trung bình mỗi năm tăng 6%", thường là hiệu dụng. Đọc nhầm nghĩa thì quy đổi sai, và lỗi này không báo động gì cả vì cả hai kết quả đều trông hợp lý.
Cách thứ nhất: chia cho 12
Dùng khi con số năm là lãi danh nghĩa và tiền thực sự được ghép lãi theo tháng. Với ví dụ giả định 6% một năm:
- Đổi 6% ra số thập phân: 0,06.
- Chia cho 12: 0,06 chia 12 bằng 0,005, tức 0,5% một tháng.
- Dùng 0,005 làm lãi một kỳ, số kỳ đếm bằng tháng.
- Muốn biết mức tăng thực của cả năm, nâng 1,005 lên mũ 12 rồi trừ 1, được khoảng 0,061678, tức khoảng 6,17%.
Bước cuối rất đáng làm, vì nó cho thấy con số 6% ban đầu thật ra tương đương mức tăng khoảng 6,17% mỗi năm khi ghép tháng. Với lãi danh nghĩa 12% một năm, chia 12 ra 1% một tháng, mức tăng thực của năm là khoảng 12,68%. Lãi càng cao, khoảng cách giữa danh nghĩa và hiệu dụng càng lớn.
Trên bảng tính, cách này gõ đơn giản là =6%/12 trong ô lãi tháng. Nên đặt ngay bên cạnh một ô kiểm =(1+6%/12)^12-1 để luôn thấy mức tăng thực của năm tương ứng. Khi người khác trong nhà nhìn bảng và hỏi vì sao 6% mà cuối năm lại tăng hơn 6%, ô kiểm này trả lời thay bạn.
Cách thứ hai: lấy căn bậc 12
Dùng khi con số năm là mức tăng thực của cả năm, và cần tìm mức tăng một tháng sao cho mười hai tháng ghép lại đúng bằng mức năm đó. Với ví dụ giả định 6% một năm:
- Cộng 1: 1 cộng 0,06 bằng 1,06.
- Lấy căn bậc 12, tức nâng lên luỹ thừa 1 phần 12. Trên máy khoa học bấm 1,06, phím luỹ thừa, mở ngoặc, 1 chia 12, đóng ngoặc, dấu bằng. Kết quả khoảng 1,004868.
- Trừ 1: được khoảng 0,004868, tức khoảng 0,4868% một tháng.
- Kiểm ngược: 1,004868 mũ 12 phải ra đúng 1,06.
Trên bảng tính, gõ =(1+6%)^(1/12)-1 vào một ô và định dạng phần trăm với bốn chữ số thập phân. Ngoặc quanh 1/12 là bắt buộc: thiếu ngoặc, bảng tính sẽ nâng lên mũ 1 rồi chia 12, ra 0,0883 rồi trừ 1 thành số âm, một lỗi rất dễ thấy nhưng vẫn hay gặp.
Máy tính bỏ túi không có phím luỹ thừa thì cách này khó làm tay. Có thể dùng cách thử dần: thử 0,49% một tháng, nâng mũ 12 bằng nhân lặp, xem ra trên hay dưới 6%, rồi điều chỉnh. Nhưng nếu phải làm vậy, chuyển sang bảng tính sẽ nhanh hơn nhiều.
Lệch bao nhiêu sau nhiều năm
Để thấy quy đổi sai ảnh hưởng thế nào, tính cùng một kế hoạch theo hai cách. Giả định mức tăng 6% một năm, nhưng một bên chia 12, một bên lấy căn bậc 12.
| Kế hoạch | Chia 12 (0,5% tháng) | Căn bậc 12 (khoảng 0,4868% tháng) | Chênh lệch khoảng |
|---|---|---|---|
| Một khoản 100 triệu, giữ 10 năm | khoảng 181,94 triệu | khoảng 179,08 triệu | 2,86 triệu |
| Góp 2 triệu cuối mỗi tháng, 10 năm | khoảng 327,76 triệu | khoảng 324,95 triệu | khoảng 2,81 triệu |
| Góp 2 triệu cuối mỗi tháng, 20 năm | khoảng 924,08 triệu | khoảng 906,88 triệu | khoảng 17,2 triệu |
Nếu 6% là mức tăng thực của năm mà lại chia 12, kế hoạch bị đánh giá cao hơn thực tế. Trong ví dụ 20 năm, người lập kế hoạch tưởng sẽ có 924 triệu nhưng phép tính đúng chỉ cho khoảng 907 triệu. Chênh 17 triệu không làm đổ kế hoạch, nhưng nó là kiểu sai lệch luôn nghiêng về phía lạc quan, cộng dồn với các giả định lạc quan khác.
Chiều ngược lại cũng có: nếu 6% là lãi danh nghĩa ghép tháng mà lại lấy căn bậc 12, kế hoạch bị đánh giá thấp hơn thực tế. Sai theo chiều này ít hại hơn, vì kết quả thật sẽ tốt hơn dự tính.
Quy đổi ngược: từ lãi tháng ra lãi năm
Nhiều con số được nói theo tháng, nhất là trong các lời mời gửi tiền hay góp vốn: "lãi 1% một tháng", "2% một tháng". Đổi ra năm cũng có hai cách. Nhân 12 cho lãi danh nghĩa: 1% một tháng là 12% một năm. Nâng (1 + lãi tháng) lên mũ 12 rồi trừ 1 cho mức tăng thực của năm: 1,01 mũ 12 trừ 1 là khoảng 12,68%.
Với lãi tháng càng cao, khoảng cách càng lớn. 2% một tháng nhân 12 là 24%, nhưng ghép tháng thì mức tăng thực là khoảng 26,82% một năm. Khi một lời mời nói lãi theo tháng, quy đổi ra mức tăng thực của năm giúp đặt con số đó cạnh các mức khác cho dễ hình dung. Cách đọc các lời mời như vậy có cả một danh mục riêng trên trang; ở đây chỉ dừng ở phép quy đổi.
Chiều ngược này cũng dùng khi tự theo dõi. Nếu ghi số dư mỗi tháng và thấy bình quân tháng tăng khoảng 0,45%, đừng nhân 12 rồi so với giả định 6% năm của kế hoạch; hãy nâng 1,0045 lên mũ 12 rồi trừ 1, được khoảng 5,5%. So cùng loại con số thì mới biết kế hoạch đang chạy nhanh hay chậm so với giả định. Nhân 12 trong trường hợp này cho 5,4%, lệch không nhiều, nhưng ở mức lãi tháng cao hơn thì lệch rõ.
Một lưu ý: phép quy đổi chỉ cho biết con số tương đương, không cho biết con số ấy có thật hay không. Mức lãi theo tháng nghe nhỏ nhưng quy ra năm lớn bất thường thì càng phải hỏi kỹ nguồn gốc của khoản lãi đó.
Quy đổi sang quý và nửa năm
Cùng nguyên tắc áp dụng cho mọi độ dài kỳ. Với lãi danh nghĩa thì chia cho số kỳ trong năm; với mức tăng thực thì lấy căn theo số kỳ. Bảng dưới dùng giả định 6% một năm:
| Kỳ | Số kỳ trong năm | Chia đều (danh nghĩa) | Lấy căn (từ mức tăng thực) |
|---|---|---|---|
| Tháng | 12 | 0,5% | khoảng 0,4868% |
| Quý | 4 | 1,5% | khoảng 1,4674% |
| Nửa năm | 2 | 3% | khoảng 2,9563% |
| Năm | 1 | 6% | 6% |
Kỳ càng dài, hai cách càng gần nhau, và ở kỳ một năm thì trùng nhau. Đây cũng là cách nhớ: sự khác biệt sinh ra từ việc ghép lãi bên trong năm, không có ghép bên trong thì không có khác biệt.
Trên bảng tính, công thức tổng quát cho cột bên phải là =(1+lãi năm)^(1/số kỳ)-1. Có thể lập một bảng nhỏ như trên ngay cạnh vùng giả định của kế hoạch để luôn thấy hai con số đặt cạnh nhau.
Chọn cách nào khi lập kế hoạch
Biết rõ tiền được ghép lãi theo tháng với một mức danh nghĩa. Chia 12. Đây là trường hợp có điều khoản ghi rõ cách tính, cứ theo điều khoản.
Đặt giả định "số tiền tăng X% mỗi năm" cho kế hoạch dài hạn. Lấy căn bậc 12 nếu tính theo tháng. Giả định kiểu này mô tả mức tăng thực của cả năm, chia 12 sẽ làm kế hoạch lạc quan hơn chính giả định của mình.
Không chắc con số thuộc loại nào. Tính cả hai và dùng kết quả thấp hơn để lập kế hoạch. Lệch theo hướng thận trọng thì kết quả thật chỉ có thể tốt hơn dự tính.
So hai phương án có kỳ ghép lãi khác nhau. Đưa cả hai về mức tăng thực của năm rồi mới so, không so hai con số danh nghĩa với nhau.
Ghi lại cách đã dùng. Ghi chú bên cạnh ô lãi suất tháng là đã chia 12 hay lấy căn. Sau vài tháng không ai nhớ, và người khác mở bảng sẽ không biết vì sao số lệch với máy của họ.
Câu hỏi thường gặp
Lãi suất 6% một năm thì một tháng bao nhiêu?
Nếu 6% là lãi danh nghĩa ghép theo tháng thì chia 12, được 0,5% một tháng. Nếu 6% là mức tăng thực của cả năm thì lấy căn bậc 12 của 1,06 rồi trừ 1, được khoảng 0,4868% một tháng.
Khi nào chia lãi suất năm cho 12?
Khi con số năm là lãi danh nghĩa và tiền được ghép lãi theo tháng, chẳng hạn điều khoản ghi rõ lãi tính hằng tháng theo mức năm chia đều. Kết quả là mức tăng thực của năm sẽ cao hơn con số năm một chút.
Tính căn bậc 12 trên bảng tính thế nào?
Gõ =(1+lãi năm)^(1/12)-1, ví dụ =(1+6%)^(1/12)-1, rồi định dạng ô theo phần trăm với bốn chữ số thập phân. Ngoặc quanh 1/12 là bắt buộc, thiếu ngoặc bảng tính sẽ nâng mũ 1 rồi chia 12 và cho kết quả sai hẳn.
Lãi 1% một tháng bằng bao nhiêu một năm?
Nhân 12 thì được 12% danh nghĩa. Nếu lãi tháng được ghép vào gốc, mức tăng thực của năm là 1,01 mũ 12 trừ 1, khoảng 12,68%. Muốn so với con số năm khác, dùng mức tăng thực.
Chia 12 sai chỗ thì kế hoạch tích luỹ lệch nhiều không?
Với giả định 6% và góp 2 triệu mỗi tháng trong 20 năm, chia 12 thay vì lấy căn làm số cuối cao hơn khoảng 17 triệu. Sai lệch luôn nghiêng về phía lạc quan, nên dễ làm kế hoạch thiếu hụt mà không biết.
Không biết lãi năm là danh nghĩa hay hiệu dụng thì làm sao?
Hỏi lại nơi đưa ra con số hoặc đọc điều khoản cách tính. Khi lập kế hoạch mà vẫn chưa chắc, tính theo cả hai cách và dùng kết quả thấp hơn để không đặt kỳ vọng quá cao.