TichSan.comTích Sản
Tích sản và lãi kép

Lãi kép là gì: vì sao tiền lãi đẻ ra lãi khiến số dư tăng nhanh dần

Lãi kép là khi tiền lãi được nhập vào gốc và kỳ sau sinh lãi trên cả phần lãi đó. Bài giải thích cơ chế, so với lãi đơn và những điều kiện để lãi kép xảy ra thật.

Macro shot of small stacks of coins rising in height from left to right beside sprouting bean seedlings on a balcony ledge in Da Nang, shallow depth of field, golden hour

Lãi kép là cách tính mà tiền lãi của kỳ này được cộng vào gốc, để kỳ sau tiền lãi được tính trên cả gốc lẫn phần lãi đã cộng. Vì phần được tính lãi mỗi kỳ một lớn hơn, số dư không tăng theo đường thẳng mà tăng nhanh dần, chậm ở những năm đầu và dốc lên ở những năm sau.

Người ta hay tóm gọn bằng câu "lãi mẹ đẻ lãi con". Câu đó đúng nhưng chưa đủ: lãi kép chỉ xảy ra khi phần lãi được giữ lại trong khoản tích luỹ, khi tỷ lệ sinh lời dương và đủ lâu, và khi phí không ăn mất phần lớn. Dưới đây là cơ chế, so sánh với lãi đơn, và những điều kiện thường bị bỏ qua. Các tỷ lệ trong bài đều là giả định để minh hoạ.

Hiểu lãi kép qua hai năm đầu

Giả định bạn có 100 triệu đồng đặt vào một khoản tích luỹ với tỷ lệ 8% một năm, lãi trả vào cuối mỗi năm. Hết năm thứ nhất, lãi là 8 triệu, số dư thành 108 triệu. Đến đây lãi đơn và lãi kép giống hệt nhau.

Khác biệt bắt đầu ở năm thứ hai. Nếu là lãi đơn, lãi năm hai vẫn tính trên 100 triệu gốc ban đầu, tức lại 8 triệu, số dư 116 triệu. Nếu là lãi kép, lãi năm hai tính trên 108 triệu, tức 8,64 triệu, số dư 116,64 triệu. Chênh lệch 640 nghìn đồng chính là lãi sinh ra từ 8 triệu tiền lãi năm trước.

Con số 640 nghìn nghe chẳng đáng gì, và đó chính là điểm khiến lãi kép bị xem nhẹ. Nhưng phần chênh này không đứng yên: năm sau nó lại được tính lãi, và năm sau nữa phần lãi của nó lại được tính lãi. Qua vài chục năm, những lớp lãi chồng lên nhau trở thành phần lớn nhất của số dư.

Lãi đơn và lãi kép đặt cạnh nhau

Vẫn ví dụ giả định 100 triệu đồng, tỷ lệ 8% một năm, không góp thêm, không rút ra. Số liệu làm tròn tới một chữ số thập phân:

SauLãi đơn: số dưLãi kép: số dưChênh lệch
1 năm108 triệu108 triệu0
2 năm116 triệu116,6 triệu0,6 triệu
5 năm140 triệu146,9 triệu6,9 triệu
10 năm180 triệu215,9 triệu35,9 triệu
20 năm260 triệu466,1 triệu206,1 triệu
30 năm340 triệukhoảng 1,006 tỷkhoảng 666 triệu

Cột lãi đơn tăng đều 8 triệu mỗi năm, một đường thẳng. Cột lãi kép năm năm đầu gần như dính sát cột lãi đơn, sang năm thứ mười mới tách ra rõ, và tới năm thứ ba mươi thì gấp gần ba lần. Không có bí mật nào ngoài việc phần lãi được giữ lại và được tính lãi tiếp.

Bảng cũng cho thấy vì sao ví dụ ngắn hạn không thuyết phục được ai: trong hai năm, lãi kép chỉ hơn lãi đơn chưa tới một triệu. Lãi kép là câu chuyện của thời gian dài, và chỉ hiện rõ khi nhìn qua nhiều chục năm.

Vì sao số dư tăng nhanh dần chứ không đều

Với lãi kép, mỗi năm số dư được nhân với cùng một hệ số, ở ví dụ trên là 1,08. Nhân liên tiếp một hệ số lớn hơn 1 cho ra luỹ thừa, và luỹ thừa có đặc điểm là mỗi bước tăng lớn hơn bước trước. Năm đầu số dư tăng 8 triệu, năm thứ mười tăng khoảng 16 triệu, năm thứ ba mươi tăng khoảng 75 triệu, dù tỷ lệ vẫn chỉ là 8%.

Một cách nhìn khác: phần trăm tăng mỗi năm không đổi, nhưng nền để tính phần trăm đó ngày càng lớn. Tám phần trăm của 100 triệu khác xa tám phần trăm của 900 triệu. Lãi đơn giữ nền cố định ở gốc ban đầu, nên mỗi năm thêm một lượng như nhau. Lãi kép để nền tự lớn lên, nên lượng thêm mỗi năm cũng lớn lên.

Hệ quả là những năm cuối của một kế hoạch dài đóng góp nhiều hơn hẳn những năm đầu. Trong ví dụ 30 năm, riêng mười năm cuối tạo ra khoảng 540 triệu, nhiều hơn tổng của hai mươi năm trước cộng lại. Điều này giải thích vì sao rút tiền ra giữa chừng hay dừng sớm vài năm lại gây thiệt lớn đến vậy: thứ bị cắt đi là chính những năm sinh lời nhiều nhất.

Công thức gọn và cách đọc từng thành phần

Công thức một khoản gửi một lần: số tiền cuối bằng số tiền đầu nhân với (1 + r) mũ n. Trong đó r là tỷ lệ mỗi kỳ viết dưới dạng thập phân, 8% là 0,08; n là số kỳ ghép lãi.

Số tiền đầu là nền xuất phát. Nó quyết định quy mô của kết quả nhưng không quyết định hình dạng đường cong. Gấp đôi số tiền đầu thì kết quả gấp đôi, không hơn.

Tỷ lệ r là độ dốc. Tăng r một chút làm kết quả cuối tăng nhiều hơn tỷ lệ thuận, vì r nằm trong phần bị luỹ thừa. Nhưng r cao hơn thường đi cùng rủi ro cao hơn, và ở đời thật r không cố định qua các năm như trong công thức.

Số kỳ n là độ dài của đường cong. Đây là thành phần mạnh nhất vì nó nằm ở số mũ. Thêm năm năm ở cuối một kế hoạch dài có thể làm kết quả tăng thêm vài chục phần trăm mà không cần góp thêm đồng nào.

Khi góp đều hằng tháng, công thức dài hơn. Mỗi khoản góp có thời gian sinh lãi riêng, khoản góp tháng đầu được ghép lãi lâu nhất, khoản tháng cuối gần như không có lãi. Cách tính chi tiết bằng máy tính bỏ túi và bảng tính có ở chuyên mục cách tính lãi kép.

Khi nào lãi kép thật sự xảy ra

Công thức chỉ đúng khi đời thật thoả một số điều kiện. Thiếu điều kiện nào, kết quả thực tế sẽ thấp hơn bảng tính:

  • Lãi được giữ lại. Nếu mỗi kỳ rút lãi ra tiêu, khoản tích luỹ quay về lãi đơn. Có nơi trả lãi vào tài khoản riêng thay vì cộng vào gốc; khi đó muốn có lãi kép phải tự chuyển phần lãi trở lại.
  • Gốc không bị rút giữa chừng. Mỗi lần rút là cắt bỏ cả phần gốc lẫn chuỗi lãi tương lai của phần đó.
  • Tỷ lệ dương và đủ ổn định. Một năm sụt giá trị mạnh có thể xoá phần tăng của nhiều năm, vì lãi kép cũng tác động theo chiều đi xuống.
  • Phí và thuế không quá lớn. Phí tính theo phần trăm mỗi năm là một tỷ lệ âm cũng được ghép kép. Một phần trăm phí nghe nhỏ nhưng qua hai mươi năm ăn mất một phần đáng kể của kết quả.
  • Đủ thời gian. Như bảng ở trên, dưới năm năm thì lãi kép và lãi đơn gần như không khác nhau.

Lãi kép trong tài chính của một gia đình

Trong đời sống hằng ngày, lãi kép xuất hiện ở nhiều chỗ hơn người ta tưởng, theo cả hai chiều. Ở chiều có lợi, một sổ tiết kiệm được chọn tự tái tục với lãi nhập gốc là lãi kép ở dạng đơn giản nhất: hết kỳ, cả gốc lẫn lãi được gửi tiếp. Một quỹ góp đều cho việc học của con, nếu không bị rút ra, cũng chạy theo cơ chế đó.

Ở chiều bất lợi, một khoản nợ không trả đúng hạn mà phần lãi chưa trả bị cộng vào dư nợ cũng phình ra theo đúng cách số dư tích luỹ lớn lên. Lạm phát là một dạng lãi kép âm lên sức mua: giá cả tăng vài phần trăm mỗi năm, chồng lên nhau, khiến một khoản tiền để yên mất dần giá trị thật. Hiểu lãi kép vì thế không chỉ để thấy tiền lớn lên, mà còn để nhận ra những chỗ tiền đang lặng lẽ bị ăn mòn.

Ba chiều này, tích luỹ tăng lên, nợ phình ra và sức mua hao đi, dùng chung một công thức. Người đã quen với nó sẽ nhìn mọi con số phần trăm trong hợp đồng, trong lời mời hay trong bản tin giá cả bằng cùng một câu hỏi: tỷ lệ này, kéo dài bao lâu, thì ra bao nhiêu.

Đặt kỳ vọng đúng mức về lãi kép

Lãi kép hay được kể như một phép màu, kèm những con số rất lớn sau bốn, năm mươi năm. Những con số đó đúng về mặt toán học nhưng dễ gây hiểu lầm vì ba lẽ. Thứ nhất, chúng thường dùng một tỷ lệ cao và cố định suốt nhiều chục năm, điều hiếm có ngoài đời. Thứ hai, chúng ít khi trừ lạm phát, nên con số trông lớn hơn sức mua thật. Thứ ba, chúng giả định người góp không bao giờ rút, không bao giờ dừng, trong khi đời người có ốm đau, mất việc, con cái.

Cách nhìn thực tế hơn là coi lãi kép như một lực đẩy chậm và đều, thưởng cho sự kiên nhẫn, chứ không phải đường tắt. Nó làm cho khoản góp đều trong nhiều năm đáng giá hơn tổng các khoản góp, và làm cho mỗi năm trì hoãn trở nên đắt hơn. Ngoài ra, phần còn lại vẫn phụ thuộc vào việc góp đều, chọn chỗ đặt tiền cẩn trọng và giữ được qua những năm khó.

Một thói quen nhỏ giúp giữ kỳ vọng đúng: mỗi khi thấy một bảng lãi kép, dù trong sách, trong lời mời hay tự lập, hãy đặt ba câu hỏi. Tỷ lệ dùng trong bảng là bao nhiêu và có hợp lý cho chừng ấy năm không? Con số cuối đã trừ lạm phát chưa? Bảng có giả định không rút tiền lần nào không? Trả lời xong ba câu, bạn sẽ thấy con số cuối co lại về mức gần đời thật hơn, và kế hoạch dựa trên con số đó cũng bền hơn. Nếu muốn an toàn, cứ lập kế hoạch với tỷ lệ thấp; kết quả thực tế tốt hơn thì đó là phần thưởng chứ không phải điều phải trông chờ.

Câu hỏi thường gặp

Lãi kép và lãi đơn khác nhau ở điểm nào?

Lãi đơn chỉ tính trên số gốc ban đầu, nên mỗi kỳ tiền lãi bằng nhau và số dư tăng đều. Lãi kép tính trên gốc cộng các phần lãi đã nhập, nên tiền lãi mỗi kỳ lớn dần và số dư tăng nhanh dần. Trong vài năm đầu hai cách gần như bằng nhau, khác biệt chỉ rõ sau nhiều năm.

Muốn được hưởng lãi kép thì cần làm gì?

Điều cốt lõi là để phần lãi ở lại trong khoản tích luỹ thay vì rút ra tiêu, không rút gốc giữa chừng và giữ đủ lâu. Nếu nơi giữ tiền trả lãi ra một tài khoản khác, bạn có thể tự chuyển phần lãi đó vào lại để tạo ra hiệu ứng tương tự.

Lãi kép có làm giàu nhanh được không?

Không. Lãi kép tác động chậm, những năm đầu gần như không thấy khác biệt. Nó chỉ tạo khác biệt lớn khi kéo dài mười, hai mươi năm trở lên. Bất kỳ lời mời nào dùng lãi kép để hứa hẹn giàu nhanh đều nên được đọc kỹ và kiểm tra lại bằng phép tính.

Vì sao những năm đầu tích luỹ thấy tiền lãi rất ít?

Vì tiền lãi tỷ lệ với số dư, mà những năm đầu số dư còn nhỏ, chủ yếu là tiền mình góp vào. Khi số dư lớn lên, cùng một tỷ lệ phần trăm cho ra lượng lãi lớn hơn. Giai đoạn chậm này là bình thường và không có nghĩa kế hoạch đang sai.

Lãi kép có tác động lên khoản nợ không?

Có. Khi lãi chưa trả của khoản nợ bị cộng vào dư nợ và kỳ sau tính lãi trên cả phần đó, khoản nợ phình ra theo đúng cơ chế lãi kép. Đó là lý do nợ để lâu, nhất là nợ có lãi suất cao, tăng nhanh hơn nhiều người tưởng.

Có nên tin vào bảng tính lãi kép cho vài chục năm tới không?

Nên dùng bảng tính để hiểu hình dạng và độ lớn tương đối, không nên coi con số cuối là lời hứa. Tỷ lệ thực tế thay đổi theo năm, có lạm phát, phí, và những lần phải rút tiền. Tốt hơn là tính vài kịch bản với tỷ lệ thấp, vừa và cao để thấy khoảng dao động.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138