Muốn biết cần bao nhiêu năm để một khoản tiền lớn tới mốc mong muốn, lấy logarit của (số cuối chia số đầu) chia cho logarit của (1 + lãi suất mỗi năm); trên bảng tính, dùng hàm NPER. Ví dụ giả định: 100 triệu, lãi 6% một năm nhập gốc hằng năm, muốn thành 200 triệu thì cần khoảng 11,9 năm. Ước nhẩm bằng quy tắc 72: 72 chia 6 bằng 12 năm, rất sát.
Câu hỏi "bao lâu nữa thì đủ" thường quan trọng hơn câu hỏi "cuối cùng được bao nhiêu", vì nó gắn trực tiếp với kế hoạch đời sống: bao giờ đủ tiền trả trước khi mua nhà, bao giờ có quỹ học cho con. Bài này đi từ công thức, cách bấm, hàm NPER khi có góp đều, tới cách ước bằng tay khi không có máy. Mọi lãi suất là giả định để luyện tính, không phải mức của nơi nào.
Công thức tính số kỳ khi chỉ có khoản gốc
Công thức lãi kép xuôi là số cuối bằng số đầu nhân (1 + r) mũ n. Ở bài toán này, biết số đầu, số cuối và lãi suất r, cần tìm số kỳ n. Chia hai vế cho số đầu được (1 + r) mũ n bằng số cuối chia số đầu. Muốn kéo n từ trên số mũ xuống, lấy logarit hai vế: n nhân log(1 + r) bằng log(số cuối chia số đầu). Từ đó n bằng log(số cuối chia số đầu) chia log(1 + r).
Dùng logarit tự nhiên hay logarit cơ số 10 đều được, miễn là tử và mẫu cùng một loại. Với ví dụ giả định 100 triệu thành 200 triệu ở mức 6%: ln của 2 khoảng 0,693147, ln của 1,06 khoảng 0,058269, chia ra khoảng 11,896. Đổi sang logarit cơ số 10: log của 2 khoảng 0,30103, log của 1,06 khoảng 0,025306, chia ra vẫn khoảng 11,896.
Kết quả n là số kỳ, cùng đơn vị với lãi suất. Lãi tính theo năm, nhập gốc theo năm thì n là số năm. Nếu dùng lãi tháng thì n là số tháng, phải chia 12 mới ra năm. Lẫn đơn vị ở đây là lỗi phổ biến không kém việc lẫn đơn vị khi tính số tiền cuối.
Một điểm cần để ý: số mốc chia số đầu mới là thứ quyết định, chứ không phải độ lớn tuyệt đối. Từ 100 triệu lên 200 triệu và từ 1 tỷ lên 2 tỷ ở cùng mức 6% đều cần khoảng 11,9 năm, vì cả hai đều là gấp đôi.
Bấm từng bước trên máy tính khoa học
Ví dụ giả định: có sẵn 300 triệu, lãi 7% một năm nhập gốc hằng năm, muốn đạt 1 tỷ. Máy tính khoa học có phím ln là đủ.
- Tính hệ số cần đạt: 1.000 chia 300, khoảng 3,3333. Để nguyên trên màn hình, không chép tay rồi gõ lại.
- Bấm ln của kết quả vừa có: khoảng 1,203973.
- Lưu kết quả vào bộ nhớ hoặc ghi ra giấy đủ sáu chữ số sau dấu phẩy.
- Bấm ln của 1,07: khoảng 0,067659.
- Chia số ở bước 2 cho số ở bước 4: khoảng 17,79.
- Đọc kết quả: cần khoảng 17,8 năm. Vì lãi chỉ nhập gốc cuối mỗi năm, trên thực tế phải chờ hết năm thứ 18 mới vượt mốc.
- Kiểm lại bằng phép xuôi: 300 nhân 1,07 mũ 17 khoảng 947,6 triệu, chưa tới; 300 nhân 1,07 mũ 18 khoảng 1.014 triệu, đã vượt. Kết quả hợp lý.
Bước kiểm lại ở cuối là thói quen nên giữ. Phép tính logarit dễ bấm nhầm thứ tự, nhầm ln của 3,3333 thành ln của 3 chẳng hạn, nhưng phép xuôi hai mốc kề nhau thì bắt lỗi ngay. Nếu máy không có phím ln mà chỉ có log, làm y hệt với log, kết quả không đổi.
Quy tắc 72: ước nhẩm bao lâu thì gấp đôi
Khi chỉ cần biết thời gian gấp đôi, lấy 72 chia cho lãi suất tính bằng phần trăm. Bảng dưới so kết quả nhẩm với kết quả đúng theo logarit, mọi mức lãi đều là giả định:
| Lãi giả định mỗi năm | 72 chia lãi | Kết quả đúng | Độ lệch |
|---|---|---|---|
| 2% | 36 năm | khoảng 35,0 năm | nhẩm dài hơn khoảng 1 năm |
| 4% | 18 năm | khoảng 17,7 năm | lệch khoảng 0,3 năm |
| 6% | 12 năm | khoảng 11,9 năm | lệch khoảng 0,1 năm |
| 8% | 9 năm | khoảng 9,0 năm | gần như trùng |
| 10% | 7,2 năm | khoảng 7,3 năm | nhẩm ngắn hơn khoảng 0,1 năm |
| 12% | 6 năm | khoảng 6,1 năm | nhẩm ngắn hơn khoảng 0,1 năm |
Trong khoảng lãi từ 4% đến 12%, quy tắc 72 sai lệch không quá vài tháng, đủ dùng cho ước lượng ban đầu. Muốn biết thời gian gấp ba, có thể dùng con số 115 thay cho 72: ở mức 6%, 115 chia 6 khoảng 19,2 năm, còn kết quả đúng khoảng 18,9 năm.
Quy tắc này còn giúp đọc nhanh một lời mời. Nghe "gấp đôi sau 4 năm" thì nhẩm 72 chia 4 bằng 18, tức lời mời đang ngầm nói về mức tăng khoảng 18% mỗi năm, giữ đều suốt bốn năm. Đặt con số ấy cạnh các mức lãi tiết kiệm thông thường là biết nên hỏi kỹ đến đâu.
Hàm NPER: cú pháp, dấu và ví dụ
Trên Excel và Google Sheets, hàm NPER trả về số kỳ cần có. Cú pháp là =NPER(rate; pmt; pv; fv; type): lãi mỗi kỳ, khoản góp mỗi kỳ, số có sẵn, số muốn đạt, kiểu góp đầu kỳ hay cuối kỳ. Bài này viết dấu chấm phẩy theo cài đặt vùng Việt Nam; tệp dùng dấu chấm thập phân thì đổi sang dấu phẩy.
| Tình huống giả định | Công thức gõ | Kết quả |
|---|---|---|
| 100 triệu, 6% năm, muốn đạt 200 triệu | =NPER(6%; 0; -100; 200) | khoảng 11,90 năm |
| 300 triệu, 7% năm, muốn đạt 1 tỷ | =NPER(7%; 0; -300; 1000) | khoảng 17,79 năm |
| Góp 5 triệu cuối mỗi tháng, lãi 0,5% tháng, muốn đạt 500 triệu | =NPER(0,5%; -5; 0; 500) | khoảng 81,3 tháng |
| Có sẵn 100 triệu, góp thêm 5 triệu mỗi tháng, muốn đạt 500 triệu | =NPER(0,5%; -5; -100; 500) | khoảng 62,2 tháng |
Quy tắc dấu giống hàm FV: tiền bỏ vào quỹ, dù là khoản có sẵn hay khoản góp, ghi âm; số muốn đạt được ghi dương. Nếu ghi cả số có sẵn lẫn số muốn đạt cùng dương, hàm báo lỗi số vì không có số kỳ nào làm một khoản dương lớn lên thành một khoản dương khác mà không có dòng tiền vào.
Hai dòng cuối cho kết quả theo tháng vì lãi và khoản góp đều tính theo tháng. Chia 12 để đọc ra năm: 81,3 tháng là khoảng 6 năm 9 tháng, còn 62,2 tháng là khoảng 5 năm 2 tháng.
Có góp đều: đọc số tháng và làm tròn cho đúng
Khi có góp đều, công thức logarit đơn giản không còn đủ, vì tiền tăng vừa nhờ lãi vừa nhờ khoản góp mới. Công thức tay vẫn có: số kỳ bằng log của (số muốn đạt nhân lãi kỳ cộng khoản góp) chia (số có sẵn nhân lãi kỳ cộng khoản góp), rồi chia cho log của (1 + lãi kỳ). Với ví dụ có sẵn 100 triệu, góp 5 triệu mỗi tháng, lãi giả định 0,5% tháng, muốn đạt 500 triệu: tử là 500 nhân 0,005 cộng 5 bằng 7,5; mẫu là 100 nhân 0,005 cộng 5 bằng 5,5. Ln của 7,5 chia 5,5 khoảng 0,310155, chia ln của 1,005 khoảng 0,004988, ra khoảng 62,19 tháng.
Kết quả 62,19 không có nghĩa là đến đúng một phần năm của tháng thứ 63 thì đủ tiền. Khoản góp và lãi đều tính theo tháng, nên phải làm tròn lên thành 63 tháng. Kiểm bằng hàm FV cho chắc: sau 62 tháng số dư khoảng 498,6 triệu, còn thiếu một chút; sau 63 tháng khoảng 506,1 triệu, đã vượt. Làm tròn xuống trong trường hợp này là tự hứa với mình một mốc không thật.
So sánh thêm để thấy vai trò của khoản có sẵn: cùng góp 5 triệu mỗi tháng nhưng bắt đầu từ con số không thì cần khoảng 81,3 tháng. Khoản 100 triệu ban đầu rút ngắn khoảng 19 tháng. Còn nếu không có lãi gì, chỉ cộng dồn 5 triệu mỗi tháng từ 100 triệu, phải 80 tháng mới đủ 400 triệu còn thiếu. Phần chênh giữa 80 và 63 tháng chính là đóng góp của lãi kép.
Trường hợp lãi bằng không, hàm NPER vẫn chạy và ra đúng phép chia đơn giản. Đây cũng là một phép thử hữu ích: đặt lãi bằng 0 rồi xem kết quả có khớp phép chia nhẩm hay không, nếu không là công thức đang bị gõ sai ở đâu đó.
Ước bằng tay khi không có phím logarit
Không có máy tính khoa học vẫn ước được, bằng cách thử dần. Viết hệ số tăng của từng năm ra một cột: với 6% giả định, 1,06 mũ 10 khoảng 1,7908, mũ 11 khoảng 1,8983, mũ 12 khoảng 2,0122. Muốn gấp đôi thì thấy ngay đích nằm giữa năm 11 và năm 12. Cách này chậm hơn nhưng có cái lợi là nhìn thấy cả đường đi, không chỉ một con số.
Muốn mịn hơn, có thể nội suy: mục tiêu 2,0 nằm cách 1,8983 khoảng 0,1017, trong khi cả bước từ năm 11 sang năm 12 dài khoảng 0,1139. Lấy 0,1017 chia 0,1139 khoảng 0,89, vậy ước khoảng 11,9 năm, trùng kết quả logarit tới một chữ số thập phân. Nội suy thẳng như vậy hơi lệch khi khoảng cách giữa hai mốc lớn, nhưng với từng năm một thì đủ dùng.
Với bài toán có góp đều mà không có bảng tính, cách gọn nhất là lập bảng tay theo năm: mỗi dòng lấy số dư năm trước nhân hệ số năm, cộng tổng khoản góp trong năm. Cách này coi như khoản góp vào cuối năm nên ra kết quả hơi thấp, tức thời gian hơi dài so với thực tế. Sai số đi theo hướng thận trọng, chấp nhận được khi chỉ cần biết mốc đại khái.
Còn khi cần trả lời rất nhanh trong một cuộc nói chuyện, quy tắc 72 cộng với một chút suy luận là đủ: muốn gấp bốn thì là hai lần gấp đôi, ở mức 6% là khoảng 24 năm; muốn gấp tám là ba lần gấp đôi, khoảng 36 năm.
Số năm nhạy thế nào với lãi giả định và khoản góp
Thời gian đạt mốc phụ thuộc mạnh vào giả định. Bảng dưới giữ mục tiêu 500 triệu, bắt đầu từ con số không, và đổi lần lượt lãi giả định mỗi tháng cùng khoản góp:
| Lãi giả định mỗi tháng | Góp 5 triệu | Góp 5,5 triệu | Góp 6 triệu |
|---|---|---|---|
| 0,4% | khoảng 84,3 tháng | khoảng 77,7 tháng | khoảng 72,1 tháng |
| 0,5% | khoảng 81,3 tháng | khoảng 75,1 tháng | khoảng 69,8 tháng |
| 0,6% | khoảng 78,6 tháng | khoảng 72,8 tháng | khoảng 67,8 tháng |
Đọc theo hàng ngang thấy tăng khoản góp thêm 1 triệu mỗi tháng rút ngắn được hơn 11 tháng. Đọc theo cột dọc thấy lãi giả định chênh 0,1% mỗi tháng chỉ làm lệch khoảng 3 tháng. Với mốc khoảng sáu, bảy năm, khoản góp là thứ người lập kế hoạch tự quyết được và tác động mạnh hơn, còn lãi suất là thứ không kiểm soát được.
Vì vậy khi lập kế hoạch nên tính ít nhất hai kịch bản lãi: một mức vừa phải và một mức thấp hơn. Lấy mốc thời gian của kịch bản thấp để hẹn với chính mình; nếu thực tế tốt hơn thì về đích sớm, không phải chạy theo một mốc quá lạc quan. Các con số trong bảng là phép tính minh hoạ, không phải lời hứa của sản phẩm nào.
Câu hỏi thường gặp
Công thức tính số năm để tiền gấp đôi là gì?
Lấy logarit của 2 chia logarit của (1 cộng lãi suất năm). Ví dụ giả định lãi 6% một năm: ln 2 chia ln 1,06 khoảng 11,9 năm. Muốn ước nhẩm, lấy 72 chia 6 bằng 12 năm, rất sát kết quả đúng.
Hàm NPER trong Excel và Google Sheets gõ thế nào?
Gõ =NPER(lãi mỗi kỳ; khoản góp mỗi kỳ; số có sẵn; số muốn đạt; kiểu góp). Khoản góp và số có sẵn ghi âm, số muốn đạt ghi dương. Lãi tháng thì kết quả là số tháng, chia 12 để ra năm.
Vì sao hàm NPER báo lỗi số?
Thường do dấu: số có sẵn và số muốn đạt cùng dương, hoặc khoản góp mang dấu ngược với khoản có sẵn. Cũng có thể mục tiêu nhỏ hơn số đã có. Kiểm lại dấu từng đối số là phần lớn trường hợp chạy được.
Quy tắc 72 có chính xác không?
Đủ dùng để ước nhẩm. Trong khoảng lãi giả định từ 4% đến 12% một năm, kết quả lệch so với phép tính đúng không quá vài tháng. Ở mức lãi rất thấp hoặc rất cao, độ lệch lớn hơn nên nên tính lại bằng logarit.
Kết quả NPER ra số lẻ thì làm tròn lên hay xuống?
Làm tròn lên. Lãi và khoản góp tính theo từng kỳ trọn, nên 62,2 tháng nghĩa là phải hết tháng thứ 63 mới đủ. Kiểm bằng hàm FV ở hai mốc kề nhau để chắc mốc nào vượt mục tiêu.
Muốn về đích sớm hơn thì nên tăng gì?
Với mốc vài năm, tăng khoản góp hằng tháng thường rút ngắn thời gian rõ hơn so với chênh lệch lãi suất, và đó là thứ người góp tự quyết được. Lãi suất là giả định không kiểm soát được nên chỉ dùng để tính kịch bản.