TichSan.comTích Sản
Cách tính lãi kép từng bước

Tính ngược lãi kép: biết số đầu và số cuối thì mỗi năm tăng bao nhiêu

Biết số tiền đầu, số tiền cuối và số năm thì tỷ lệ tăng mỗi năm là căn bậc n của tỷ số trừ 1. Cách bấm, hàm RATE khi có góp đều và vì sao không chia trung bình.

A Vietnamese mother and teenage son comparing two old closed savings booklets on a sofa, a calculator between them, Hai Phong living room, soft afternoon light through curtains, viewed from the side

Biết số tiền đầu A, số tiền cuối B và số năm n, tỷ lệ tăng mỗi năm theo kiểu lãi kép là: căn bậc n của (B chia A), trừ 1. Ví dụ giả định 100 triệu sau 6 năm thành 150 triệu: 1,5 luỹ thừa 1/6 khoảng 1,0699, vậy mỗi năm tăng khoảng 7%, không phải 8,33% như khi lấy 50% chia 6.

Phép tính ngược này dùng để biết một khoản tích luỹ cũ thực sự đã tăng nhanh cỡ nào, để kiểm một con số "gấp đôi sau mấy năm" trong lời mời, hay để so giả định trong kế hoạch với kết quả đã đạt. Bài hướng dẫn bấm tay, dùng bảng tính, xử lý trường hợp có góp đều, và nêu những chỗ tính ngược dễ sai. Mọi con số là giả định.

Công thức tính ngược đến từ đâu

Công thức lãi kép xuôi là B bằng A nhân (1 + r) mũ n. Tính ngược nghĩa là biết A, B, n, cần tìm r. Chia hai vế cho A được (1 + r) mũ n bằng B chia A. Lấy căn bậc n hai vế được 1 + r bằng căn bậc n của B chia A. Trừ 1 là ra r.

Cụm B chia A gọi là hệ số tăng của cả giai đoạn: 150 chia 100 là 1,5, tức cả giai đoạn tăng 50%. Lấy căn bậc n là chia đều hệ số ấy ra từng năm theo kiểu nhân, sao cho n năm nhân lại đúng bằng hệ số cả giai đoạn. Đó là lý do kết quả gọi là tỷ lệ tăng kép hằng năm, một tỷ lệ mà nếu năm nào cũng đúng bằng nó thì sẽ đi từ A tới B trong đúng n năm.

Có một cách khác để tính cùng con số khi máy chỉ có phím logarit: lấy logarit tự nhiên của 1,5, chia cho 6, rồi lấy hàm mũ của kết quả. Ln của 1,5 khoảng 0,405465, chia 6 khoảng 0,067578, hàm mũ ra khoảng 1,069913. Cách này cho đúng kết quả như căn bậc 6, chỉ hữu ích khi máy thiếu phím luỹ thừa với số mũ phân số.

Ý nghĩa thực tế cần hiểu đúng: con số này không nói rằng năm nào cũng tăng đúng 7%. Có thể có năm tăng 10%, năm tăng 3%. Nó chỉ là một tỷ lệ đều tương đương, rất hữu ích để so sánh các khoản có thời gian khác nhau, nhưng không mô tả đường đi bên trong.

Bấm từng bước: 100 triệu thành 150 triệu sau 6 năm

Ví dụ giả định, dùng máy tính khoa học có phím luỹ thừa:

  1. Tính hệ số cả giai đoạn: 150 chia 100 bằng 1,5.
  2. Tính số mũ: 1 chia 6, khoảng 0,166667. Nên bấm luôn trong ngoặc ở bước sau thay vì chép số này ra.
  3. Nâng hệ số lên số mũ: 1,5, phím luỹ thừa, mở ngoặc, 1 chia 6, đóng ngoặc, dấu bằng. Kết quả khoảng 1,069913.
  4. Trừ 1: khoảng 0,0699, tức khoảng 6,99% mỗi năm.
  5. Kiểm xuôi: 100 nhân 1,0699 mũ 6 phải ra xấp xỉ 150.

Máy có phím căn bậc x thì có thể bấm thẳng căn bậc 6 của 1,5. Máy không có cả hai phím thì dùng cách thử dần: thử 7%, nhân lặp 1,07 sáu lần ra khoảng 1,5007, sát 1,5, vậy tỷ lệ gần 7%. Thử thêm một mức thấp hơn, ví dụ 6,9%, sẽ ra dưới 1,5, nên đáp số nằm giữa hai mức đó.

Trên bảng tính: công thức tay và hàm RATE

Trên bảng tính có hai cách, cho cùng kết quả khi không có góp thêm. Gõ với dấu phân cách phù hợp cài đặt máy:

CáchCông thứcKết quả khoảng
Công thức tay=(150/100)^(1/6)-16,99%
Hàm RATE=RATE(6; 0; -100; 150)6,99%
Tham chiếu ô (A1 số đầu, B1 số cuối, C1 số năm)=(B1/A1)^(1/C1)-1theo số trong ô

Hàm RATE có cú pháp RATE(số kỳ; khoản góp mỗi kỳ; số đầu; số cuối; kiểu góp). Không có góp đều thì khoản góp ghi 0. Số đầu ghi âm vì là tiền bỏ ra, số cuối ghi dương vì là tiền nhận về; ghi cùng dấu thì hàm báo lỗi vì không có lãi suất nào thoả mãn.

Công thức tay dễ hiểu và dễ kiểm hơn, nên dùng khi chỉ có số đầu và số cuối. Hàm RATE thật sự cần thiết khi có góp đều, như mục tiếp theo.

Có góp đều thì chỉ còn cách dùng RATE hoặc thử dần

Khi giữa chừng có góp thêm đều đặn, không còn công thức căn bậc gọn nào để tính ngược, vì tỷ lệ nằm cả trong phần luỹ thừa lẫn phần chuỗi góp. Lúc này dùng hàm RATE, bên trong hàm tự thử dần cho tới khi khớp.

Ví dụ giả định: góp 2 triệu cuối mỗi tháng trong 5 năm, tổng góp 120 triệu, cuối kỳ có 140 triệu. Gõ =RATE(60; -2; 0; 140), kết quả khoảng 0,5107% một tháng. Nhân 12 được khoảng 6,13% một năm theo kiểu danh nghĩa; nâng 1,005107 lên mũ 12 rồi trừ 1 được khoảng 6,30% theo mức tăng thực của năm.

Không có bảng tính thì thử dần bằng công thức chuỗi góp đều: thử lãi tháng 0,5%, tính 2 nhân [(1,005 mũ 60) trừ 1] chia 0,005, ra khoảng 139,54, hơi thấp hơn 140. Vậy lãi thật cao hơn 0,5% một chút. Thử 0,52%, ra cao hơn 140. Đáp số nằm giữa, và mỗi lần thử thu hẹp khoảng thêm một nửa. Năm sáu lần thử là đủ chính xác cho mục đích theo dõi.

Kết quả RATE khi có góp đều thường được dùng để trả lời câu hỏi rất đời thường: góp đều mấy năm nay rồi, thực ra tiền của mình đã sinh lãi ở mức nào. Muốn câu trả lời đáng tin, số kỳ và khoản góp phải khớp thực tế; tháng nào góp nhiều, tháng nào bỏ trống thì RATE với khoản góp đều không còn đúng, phải chuyển sang liệt kê dòng tiền như mục bên dưới.

Lưu ý quy ước dấu của RATE giống hàm FV: tiền góp vào là âm, tiền nhận về là dương. Kết quả là lãi của một kỳ theo đơn vị của số kỳ, góp tháng thì ra lãi tháng.

Vì sao không lấy mức tăng chia cho số năm

Cách tính nhanh mà nhiều người dùng là lấy phần trăm tăng của cả giai đoạn chia cho số năm. Cách này luôn cho con số cao hơn tỷ lệ kép, và càng nhiều năm càng lệch xa. Một vài ví dụ giả định:

Số đầu thành số cuốiSố nămChia trung bìnhTỷ lệ kép đúng khoảng
100 thành 14058%6,96%
100 thành 15068,33%6,99%
100 thành 2001010%7,18%
100 thành 3001020%11,61%

Ở dòng thứ ba, chia trung bình nói mỗi năm tăng 10%, nhưng nếu thật sự tăng kép 10% mỗi năm thì sau 10 năm 100 phải thành khoảng 259 chứ không phải 200. Chia trung bình là cách tính lãi đơn, áp vào kết quả của lãi kép thì phóng đại.

Chỗ này hay bị khai thác trong lời mời: "gấp đôi sau 10 năm, tức 10% mỗi năm" nghe hấp dẫn hơn "khoảng 7,2% mỗi năm", dù là cùng một con số. Khi tự đánh giá hay so sánh, luôn quy về tỷ lệ kép.

Khi có thêm tiền vào, rút tiền ra giữa chừng

Số dư không còn nói thật. Khoản tích luỹ năm đầu 100 triệu, năm thứ ba bỏ thêm 30 triệu, năm thứ sáu có 150 triệu. Lấy 150 chia 100 rồi tính căn là sai, vì một phần tăng trưởng là tiền tự bỏ thêm chứ không phải lãi.

Cách đúng là liệt kê dòng tiền. Ghi từng khoản vào, khoản ra theo thời điểm, rồi tìm tỷ lệ sao cho tổng các khoản vào tính lãi kép tới cuối kỳ bằng số dư cuối. Trên bảng tính có hàm IRR cho dòng tiền đều kỳ và XIRR cho dòng tiền theo ngày.

Ước nhanh khi không có bảng tính. Tính riêng phần của từng khoản bằng thử dần như mục trên. Chậm nhưng đủ để biết tỷ lệ nằm quanh mức nào.

Rút ra cũng làm méo. Rút một khoản giữa chừng mà chỉ nhìn số đầu số cuối sẽ thấy tỷ lệ thấp hơn thực tế. Nhiều người kết luận nhầm rằng khoản tích luỹ của mình kém, trong khi chỉ là đã tiêu bớt.

Dùng con số tính ngược để làm gì

Việc thứ nhất là đối chiếu kế hoạch với thực tế. Kế hoạch đặt giả định 6% mỗi năm, sau 5 năm tính ngược thấy khoản tích luỹ chỉ tăng khoảng 4,5% mỗi năm. Đó là tín hiệu nên cập nhật giả định cho các năm còn lại và tính lại khoản góp, thay vì hy vọng các năm sau bù lại.

Việc thứ hai là thử độ hợp lý của một con số nghe được. "Gấp đôi sau 3 năm" quy ra tỷ lệ kép là căn bậc 3 của 2 trừ 1, khoảng 25,99% mỗi năm, giữ đều trong ba năm liền. Đặt con số ấy cạnh các mức lãi tiết kiệm thông thường đang thấy là đủ hiểu vì sao nên hỏi kỹ khoản lãi đến từ đâu. Phép tính không phán xét ai, nó chỉ cho thấy độ lớn thật của lời hứa.

Việc thứ ba là so hai khoản có thời gian khác nhau. Một khoản tăng 40% trong 5 năm và một khoản tăng 50% trong 6 năm, tính ngược ra khoảng 6,96% và 6,99% mỗi năm, gần như ngang nhau dù con số phần trăm cả giai đoạn trông chênh rõ.

Một việc nữa, ít người nghĩ tới, là kiểm chính bảng tính của mình. Lập xong một bảng kế hoạch, lấy số đầu và số cuối của bảng tính ngược lại, phải ra đúng mức giả định đã gõ vào. Nếu bảng giả định 6% mà tính ngược ra 6,17%, nghĩa là ở đâu đó lãi đang được chia 12 thay vì lấy căn; nếu ra 5,5%, có thể có dòng bị gõ tay đè lên công thức. Phép thử này mất một phút và bắt được những lỗi mà nhìn bằng mắt không ra.

Trong mọi trường hợp, kết quả là mô tả quá khứ hoặc kiểm một con số, không phải dự báo. Một khoản đã tăng 7% mỗi năm trong quá khứ không vì thế mà sẽ tăng 7% trong tương lai.

Câu hỏi thường gặp

Biết số tiền đầu và cuối thì tính tỷ lệ tăng mỗi năm thế nào?

Lấy số cuối chia số đầu, nâng kết quả lên luỹ thừa một chia số năm, rồi trừ 1. Ví dụ giả định 100 thành 150 sau 6 năm: 1,5 mũ một phần sáu trừ 1, khoảng 6,99% mỗi năm.

Hàm RATE trong bảng tính dùng thế nào?

Cú pháp RATE gồm số kỳ, khoản góp mỗi kỳ, số đầu, số cuối và kiểu góp. Số đầu và khoản góp ghi âm, số cuối ghi dương. Kết quả là lãi của một kỳ, góp hằng tháng thì ra lãi tháng.

Vì sao lấy phần trăm tăng chia số năm lại sai?

Vì đó là cách tính lãi đơn, bỏ qua việc lãi năm trước được tính lãi tiếp. Kết quả luôn cao hơn tỷ lệ kép, ví dụ 100 thành 200 sau 10 năm chia trung bình ra 10% nhưng tỷ lệ kép chỉ khoảng 7,18%.

Có góp thêm hằng tháng thì tính ngược được không?

Được, nhưng không bằng công thức căn bậc. Dùng hàm RATE với khoản góp mỗi kỳ, hoặc thử dần bằng công thức chuỗi góp đều cho tới khi kết quả khớp số dư cuối.

Gấp đôi sau 3 năm là bao nhiêu phần trăm mỗi năm?

Khoảng 25,99% mỗi năm theo kiểu lãi kép, tính bằng căn bậc 3 của 2 trừ 1. Con số này giúp thấy độ lớn thật của một lời hứa gấp đôi, nên đặt cạnh các mức lãi thông thường trước khi tin.

Tỷ lệ tính ngược từ quá khứ có dùng để dự báo được không?

Không nên. Tỷ lệ tính ngược chỉ mô tả đoạn đường đã đi với dòng tiền cụ thể đó. Khi lập kế hoạch cho tương lai, vẫn đặt giả định thận trọng và thử thêm kịch bản thấp hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138