Sổ tiết kiệm tự tái tục cả gốc lẫn lãi chính là lãi kép theo kỳ hạn: số tiền sau k kỳ bằng số gốc nhân (1 + lãi một kỳ) mũ k, với lãi một kỳ xấp xỉ lãi suất năm nhân số tháng kỳ hạn chia 12. Ví dụ giả định 100 triệu, kỳ hạn 6 tháng, lãi 5% một năm và giữ nguyên lãi suất qua 10 lần đáo hạn (5 năm): 100 nhân 1,025 mũ 10, khoảng 128,01 triệu.
Bài này chỉ bàn phép tính để tự ước số tiền và đối chiếu. Cách tính lãi chi tiết theo số ngày, quy định rút trước hạn hay biểu lãi suất của từng nơi nhận gửi đều khác nhau, nên luôn đọc điều khoản của chính sổ mình và hỏi nơi nhận gửi khi có chỗ chưa rõ. Mọi lãi suất trong bài là giả định.
Tái tục là gì và hai kiểu tái tục
Tái tục là việc khi một kỳ hạn kết thúc mà người gửi không rút, khoản tiền được tự động gửi tiếp một kỳ hạn mới cùng độ dài. Có hai kiểu thường gặp, và hai kiểu này cho ra hai phép tính khác hẳn nhau.
Tái tục cả gốc và lãi. Lãi của kỳ vừa xong được cộng vào gốc, kỳ sau tính lãi trên số lớn hơn. Đây là lãi kép, mỗi lần đáo hạn là một lần ghép lãi.
Tái tục gốc, lãi chuyển ra ngoài. Chỉ gốc được gửi tiếp, tiền lãi chuyển sang tài khoản thanh toán hoặc để người gửi rút. Nếu khoản lãi đó không được gửi lại, phép tính là lãi đơn: mỗi kỳ được cùng một khoản lãi trên cùng một số gốc.
Hai kiểu này nghe gần nhau nhưng sau nhiều năm khác nhau rõ. Khi đọc giấy xác nhận hay hỏi lại nơi nhận gửi, câu cần hỏi là: đáo hạn thì lãi đi đâu. Ghi câu trả lời ngay trên trang đầu sổ theo dõi của mình để không phải đoán sau này.
Lãi của một kỳ hạn tính thế nào
Lãi suất tiết kiệm thường được công bố theo năm, dù kỳ hạn là 1, 3, 6 hay 12 tháng. Cách ước lãi một kỳ theo cách đơn giản nhất, với ví dụ giả định 100 triệu, kỳ hạn 6 tháng, lãi 5% một năm:
- Đổi lãi suất năm ra số thập phân: 5% thành 0,05.
- Nhân với tỷ lệ năm của kỳ hạn: 6 tháng là 6 phần 12, tức 0,5. Lãi một kỳ là 0,05 nhân 0,5 bằng 0,025, tức 2,5%.
- Nhân với số gốc: 100 triệu nhân 0,025 bằng 2,5 triệu tiền lãi cho kỳ 6 tháng.
- Nếu tái tục cả gốc và lãi, gốc kỳ sau là 102,5 triệu.
Nhiều nơi tính lãi theo số ngày thực tế của kỳ hạn chia cho số ngày quy ước của năm, nên lãi thật có thể lệch đôi chút so với cách chia tháng ở trên, tuỳ kỳ hạn rơi vào tháng có 30 hay 31 ngày. Với mục đích ước lượng và lập kế hoạch, cách chia tháng là đủ; còn đối chiếu đến từng đồng thì dùng cách tính ghi trong điều khoản của sổ.
Số tiền sau nhiều kỳ: công thức và bảng
Mỗi lần đáo hạn tái tục cả gốc và lãi là một lần nhân với 1,025 (với giả định ở trên). Sau k kỳ, số tiền là 100 nhân 1,025 mũ k. Bảng dưới đặt cạnh kiểu tái tục chỉ gốc để thấy khoảng cách:
| Sau kỳ thứ | Thời gian | Tái tục cả gốc và lãi | Tái tục gốc, lãi rút ra (tổng gốc và lãi đã nhận) |
|---|---|---|---|
| 2 | 1 năm | khoảng 105,06 triệu | 105,00 triệu |
| 4 | 2 năm | khoảng 110,38 triệu | 110,00 triệu |
| 6 | 3 năm | khoảng 115,97 triệu | 115,00 triệu |
| 8 | 4 năm | khoảng 121,84 triệu | 120,00 triệu |
| 10 | 5 năm | khoảng 128,01 triệu | 125,00 triệu |
Sau 5 năm, khoảng cách là khoảng 3 triệu trên 100 triệu gốc. Khoảng cách này lớn dần theo thời gian vì đó là phần lãi tính trên lãi. Với kỳ hạn 6 tháng, mỗi năm có hai lần ghép lãi, nên cùng mức 5% năm, số tiền một năm là 1,025 mũ 2, khoảng 1,0506, tức tương đương khoảng 5,06% một năm nếu cứ tái tục đều.
Cột bên phải giả định người gửi để riêng tiền lãi nhận được mà không gửi lại. Nếu tiền lãi rút ra được tiêu, số tiền còn lại chỉ là 100 triệu gốc.
Khi lãi suất đổi ở mỗi lần tái tục
Thực tế lãi suất ít khi đứng yên trong 5 năm. Thông thường khi tái tục, kỳ mới áp lãi suất đang được công bố tại ngày tái tục, không giữ mức cũ. Khi đó không dùng được một luỹ thừa duy nhất mà nhân lần lượt hệ số của từng kỳ. Ví dụ giả định lãi thay đổi qua ba giai đoạn:
| Kỳ | Lãi năm giả định | Hệ số kỳ 6 tháng | Số tiền cuối kỳ khoảng |
|---|---|---|---|
| 1 đến 4 | 5,0% | 1,025 | 110,38 triệu |
| 5 đến 8 | 4,4% | 1,022 | 120,42 triệu |
| 9 đến 10 | 5,2% | 1,026 | 126,76 triệu |
Phép tính: 100 nhân 1,025 mũ 4, rồi nhân 1,022 mũ 4, rồi nhân 1,026 mũ 2. Kết quả khoảng 126,76 triệu, thấp hơn khoảng 1,25 triệu so với kịch bản giữ nguyên 5%. Trên bảng tính, chỉ cần thêm một cột lãi suất cho từng kỳ, công thức mỗi dòng nhân số dư dòng trên với hệ số của dòng mình.
Thứ tự lãi suất không làm đổi kết quả cuối khi không có góp thêm hay rút ra, vì phép nhân đổi chỗ được. Nhưng khi có rút ra giữa chừng, thứ tự lại quan trọng, nên vẫn nên ghi đúng theo thời gian.
Thêm tiền giữa chừng: mỗi sổ mới là một phép tính riêng
Sổ có kỳ hạn thường không cho nộp thêm vào giữa kỳ. Người muốn tích luỹ thêm thường mở thêm một sổ mới mỗi khi có tiền, nên sau vài năm trong nhà có ba, bốn sổ với ngày mở, kỳ hạn và lãi suất khác nhau. Cách tính tổng khá đơn giản: tính từng sổ theo công thức lãi kép của nó, rồi cộng lại ở cùng một ngày mốc.
Ví dụ giả định: sổ thứ nhất 100 triệu mở đầu năm thứ nhất, sổ thứ hai 30 triệu mở đầu năm thứ ba, cả hai kỳ 6 tháng, lãi 5% năm, tái tục cả gốc và lãi. Đến cuối năm thứ năm, sổ thứ nhất đã qua 10 kỳ, khoảng 128,01 triệu; sổ thứ hai qua 6 kỳ, 30 nhân 1,025 mũ 6, khoảng 34,79 triệu. Tổng khoảng 162,80 triệu.
Điểm cần chú ý là ngày mốc. Hai sổ đáo hạn lệch ngày nhau, nên muốn cộng cho đúng phải chọn một ngày chung, thường là cuối năm, và chỉ tính các kỳ đã trọn tới ngày đó. Kỳ đang chạy dở chưa được nhập lãi, tính thì chỉ ước phần lãi dự kiến, ghi riêng để không lẫn với số đã chắc.
Trên bảng tính, mỗi sổ một dòng với cột ngày mở, số gốc, lãi suất, số kỳ đã qua; cột kết quả gõ số gốc nhân (1 cộng lãi suất nhân kỳ hạn chia 12) mũ số kỳ. Một ô tổng cộng cả cột kết quả là có ngay số tích luỹ của cả nhà theo phép tính.
So kỳ hạn ngắn tái tục nhiều lần với kỳ hạn dài
Một câu hỏi phổ biến: gửi kỳ 6 tháng tái tục hai lần, hay gửi thẳng kỳ 12 tháng? Phép tính so sánh khá gọn: đưa cả hai về số tiền sau một năm. Với giả định kỳ 6 tháng lãi 5% năm, tái tục cả gốc và lãi, một năm được 1,025 mũ 2, khoảng 1,0506. Với giả định kỳ 12 tháng lãi 5,2% năm, một năm được 1,052. Trong ví dụ này kỳ 12 tháng cho số cao hơn một chút.
Tổng quát: lấy một cộng lãi một kỳ, nâng lên luỹ thừa bằng số kỳ trong một năm. Kỳ 3 tháng thì luỹ thừa 4, kỳ 1 tháng thì luỹ thừa 12. Số nào lớn hơn thì kỳ hạn đó sinh nhiều tiền hơn trong một năm, với điều kiện lãi suất giữ nguyên khi tái tục.
Nhưng phép tính không phải là tất cả. Kỳ hạn ngắn cho phép dùng tiền sớm hơn mà không phải rút trước hạn; kỳ hạn dài khoá lãi suất lâu hơn, có thể lợi hoặc thiệt tuỳ lãi suất sau này lên hay xuống, điều không ai biết trước. Bài này không khuyên chọn kỳ hạn nào; phép tính chỉ giúp thấy cái giá bằng tiền của từng lựa chọn, còn quyết định phụ thuộc vào lúc nào nhà mình cần đến khoản tiền đó.
Ghi sổ theo dõi các lần tái tục
Sổ tái tục tự động dễ bị quên vì không ai phải làm gì. Một bảng theo dõi đơn giản giúp biết số tiền thật đang có và đối chiếu được với giấy tờ. Mỗi lần đáo hạn ghi một dòng với các cột:
- Ngày đáo hạn và ngày bắt đầu kỳ mới.
- Số gốc đầu kỳ, lấy đúng theo giấy xác nhận hoặc thông báo của nơi nhận gửi.
- Lãi suất áp cho kỳ mới, vì lãi có thể đã đổi so với kỳ trước.
- Tiền lãi nhận được của kỳ vừa xong, và lãi đó được nhập gốc hay chuyển ra ngoài.
- Số ước tính theo phép tính của mình, để so với số thực nhận. Chênh lệch nhỏ do cách tính theo ngày là bình thường; chênh lớn thì hỏi lại nơi nhận gửi.
- Ghi chú về các thay đổi điều khoản nếu có, chẳng hạn đổi kỳ hạn hay đổi kiểu tái tục.
Sau vài năm, bảng này cho một bức tranh rõ ràng: lãi suất đã đi lên xuống thế nào, số tiền thật lớn lên bao nhiêu, và kế hoạch ban đầu lệch so với thực tế ra sao. Nó cũng là chỗ để người trong nhà xem lại khi người đứng tên sổ vắng mặt, nên cất cùng chỗ với giấy tờ gốc.
Nếu cần rút trước hạn giữa một kỳ tái tục, phần lãi của kỳ đang chạy thường được tính theo cách khác với lãi đúng hạn; các kỳ đã nhập gốc trước đó vẫn nằm trong số dư. Cách tính cụ thể khác nhau giữa các nơi, nên đọc điều khoản và hỏi trực tiếp trước khi quyết định rút.
Câu hỏi thường gặp
Sổ tiết kiệm tự tái tục có phải lãi kép không?
Nếu tái tục cả gốc và lãi thì có, mỗi lần đáo hạn lãi được nhập vào gốc và kỳ sau tính lãi trên số lớn hơn. Nếu chỉ tái tục gốc còn lãi chuyển ra ngoài thì đó là lãi đơn trên cùng một số gốc.
Gửi 100 triệu kỳ hạn 6 tháng tự tái tục 5 năm được bao nhiêu?
Với giả định lãi 5% một năm không đổi suốt 5 năm và tái tục cả gốc lẫn lãi, khoảng 128,01 triệu. Lãi suất thật thường đổi ở mỗi lần tái tục nên số thực tế sẽ khác, cần tính lại theo từng kỳ.
Lãi một kỳ hạn 3 tháng tính từ lãi suất năm thế nào?
Nhân lãi suất năm với 3 rồi chia 12, sau đó nhân với số gốc. Ví dụ giả định 4% một năm thì lãi một kỳ 3 tháng là 1%. Nhiều nơi tính theo số ngày thực tế nên kết quả có thể lệch đôi chút.
Khi tái tục, lãi suất giữ như cũ hay đổi?
Thông thường kỳ mới áp lãi suất đang công bố tại ngày tái tục, không giữ mức của kỳ trước. Vì vậy nên ghi lại lãi suất mỗi lần đáo hạn và đọc điều khoản của sổ để biết chắc cách áp dụng.
Làm sao so kỳ hạn 6 tháng tái tục với kỳ hạn 12 tháng?
Đưa cả hai về số tiền sau một năm. Kỳ 6 tháng thì lấy một cộng lãi một kỳ mũ 2, kỳ 12 tháng thì lấy một cộng lãi năm. Số nào lớn hơn sinh nhiều tiền hơn, với giả định lãi không đổi khi tái tục.
Số tiền thực nhận lệch với số tự tính thì làm gì?
Lệch nhỏ thường do cách tính lãi theo ngày thực tế hoặc làm tròn. Nếu lệch lớn, đối chiếu lãi suất và ngày đáo hạn đã ghi, rồi hỏi trực tiếp nơi nhận gửi kèm giấy xác nhận để được giải thích.