Công thức lãi kép là A = P × (1 + r)ⁿ, trong đó P là số tiền gốc ban đầu, r là lãi suất của một kỳ, n là số kỳ lãi được nhập vào gốc, còn A là số tiền có được ở cuối. Ví dụ giả định: 100 triệu đồng, lãi 6% một năm, nhập gốc mỗi năm, giữ 10 năm thì A = 100 × 1,06 mũ 10, xấp xỉ 179,08 triệu đồng.
Phần khó không nằm ở phép tính mà ở chỗ hiểu đúng từng ký hiệu: lãi suất phải là lãi của đúng một kỳ, số kỳ phải đếm theo cùng đơn vị với lãi suất, và công thức này chỉ đúng khi không góp thêm, không rút ra giữa chừng. Các con số dưới đây đều là ví dụ giả định để luyện tính, không phải lãi suất của nơi nào.
Công thức gốc và ý nghĩa của từng ký hiệu
Viết đầy đủ, công thức là: số tiền cuối bằng số gốc nhân với (một cộng lãi suất mỗi kỳ) luỹ thừa số kỳ. Bốn thứ cần có trước khi tính: P là khoản bỏ vào ngay từ đầu, tính bằng đồng hay triệu đồng đều được, miễn là cả bài dùng một đơn vị. r là lãi suất của một kỳ ghép lãi, viết dưới dạng số thập phân, nghĩa là 6% phải viết thành 0,06. n là số lần tiền lãi được cộng vào gốc. A là số tiền cuối, gồm cả gốc lẫn mọi đồng lãi đã sinh ra.
Cụm (1 + r) gọi là hệ số tăng của một kỳ. Với lãi 6% một kỳ, hệ số là 1,06: sau mỗi kỳ, số dư bằng 1,06 lần số dư trước đó. Luỹ thừa n nói rằng việc nhân 1,06 ấy lặp lại n lần liên tiếp. Đây là điểm khác cốt lõi so với lãi đơn: lãi đơn lấy cùng một số gốc để tính lãi mọi kỳ, còn lãi kép lấy số dư mới nhất, vốn đã chứa lãi của các kỳ trước.
Nhiều người đọc công thức trong sách và thấy ký hiệu khác, ví dụ FV thay cho A, PV thay cho P, i thay cho r. Đó chỉ là tên gọi. FV là giá trị tương lai, PV là giá trị hiện tại, và các hàm trên bảng tính dùng đúng hai cái tên này, nên làm quen sớm sẽ đỡ bỡ ngỡ khi chuyển sang tính trên máy.
Thay số lần đầu: làm chậm từng bước
Lấy ví dụ giả định quen thuộc: 100 triệu đồng, lãi 6% một năm, lãi nhập gốc cuối mỗi năm, giữ trong 10 năm. Làm theo đúng thứ tự dưới đây, không gộp bước.
- Đổi lãi suất ra số thập phân: 6% thành 0,06.
- Kiểm đơn vị kỳ: lãi tính theo năm, nhập gốc mỗi năm, nên một kỳ là một năm và r = 0,06.
- Đếm số kỳ: 10 năm, mỗi năm một kỳ, vậy n = 10.
- Tính hệ số một kỳ: 1 + 0,06 = 1,06.
- Nâng hệ số lên luỹ thừa số kỳ: 1,06 mũ 10 xấp xỉ 1,7908. Con số này nghĩa là sau 10 năm, mỗi đồng ban đầu thành khoảng 1,79 đồng.
- Nhân với số gốc: 100 × 1,7908 xấp xỉ 179,08 triệu đồng.
- Tách phần lãi: 179,08 trừ 100 bằng 79,08 triệu đồng tiền lãi trong 10 năm.
Nên giữ ít nhất bốn chữ số sau dấu phẩy ở bước luỹ thừa rồi mới làm tròn ở bước cuối. Làm tròn 1,7908 thành 1,8 ngay từ giữa chừng sẽ cho 180 triệu, lệch gần một triệu so với kết quả đúng. Khoản lệch nhỏ với 10 năm, nhưng sẽ lớn dần khi số tiền và số năm tăng lên.
Khi lãi ghép nhiều lần trong một năm
Nếu lãi được nhập gốc theo quý hay theo tháng, công thức mở rộng thêm một ký hiệu m là số lần ghép lãi mỗi năm: A = P × (1 + r/m) mũ (m × t), với r là lãi suất năm và t là số năm. Vẫn giữ ví dụ giả định 100 triệu, lãi 6% một năm, 10 năm:
| Kỳ ghép lãi | Lãi mỗi kỳ (r/m) | Số kỳ (m × t) | Số tiền sau 10 năm |
|---|---|---|---|
| Mỗi năm một lần | 6% | 10 | khoảng 179,08 triệu |
| Mỗi quý một lần | 1,5% | 40 | khoảng 181,40 triệu |
| Mỗi tháng một lần | 0,5% | 120 | khoảng 181,94 triệu |
Cùng một lãi suất năm ghi trên giấy, ghép lãi càng dày thì số cuối càng cao, nhưng phần chênh không lớn như nhiều người tưởng: từ ghép năm sang ghép tháng chỉ thêm chưa tới 3 triệu sau 10 năm. Điều quan trọng hơn là đọc đúng xem con số 6% kia được tính theo kiểu nào. Cách quy đổi lãi năm ra lãi tháng có bài riêng trong danh mục này.
Lưu ý ký hiệu t và n: khi có m, số kỳ không còn là số năm nữa. Lỗi hay gặp nhất là chia lãi suất cho 12 nhưng vẫn để số kỳ là 10, kết quả ra nhỏ hơn hẳn thực tế.
Vì sao phải là luỹ thừa chứ không phải phép nhân
Người mới học thường hỏi: 6% mỗi năm trong 10 năm thì sao không lấy 6% nhân 10 bằng 60% cho gọn? Cách đó chính là lãi đơn. Với 100 triệu, lãi đơn cho 160 triệu sau 10 năm, vì năm nào cũng chỉ được 6 triệu tính trên đúng 100 triệu gốc.
Lãi kép khác ở chỗ năm thứ hai tính lãi trên 106 triệu chứ không phải 100 triệu, nên lãi năm hai là 6,36 triệu. Năm thứ ba tính trên 112,36 triệu, lãi là khoảng 6,74 triệu. Mỗi năm phần lãi nhích lên một ít, và tổng các phần nhích ấy sau 10 năm là khoảng 19 triệu, đúng bằng khoảng cách giữa 179,08 và 160.
Luỹ thừa là cách viết gọn cho việc nhân lặp. 1,06 mũ 10 nghĩa là 1,06 nhân với chính nó mười lần. Hiểu như vậy thì thấy ngay vì sao thời gian quan trọng: tăng số năm là tăng số lần nhân, còn tăng lãi suất chỉ đổi con số được nhân. Với 6% giả định, 10 năm cho hệ số khoảng 1,79, 20 năm khoảng 3,21, còn 30 năm khoảng 5,74. Gấp đôi thời gian không gấp đôi kết quả mà làm hệ số tăng theo bình phương.
Đọc kết quả: tách gốc và lãi theo mốc
Thay số xong, đừng chỉ nhìn một con số cuối. Lập bảng vài mốc để thấy tiền lớn lên theo nhịp nào. Ví dụ giả định: 50 triệu đồng, lãi 7% một năm, nhập gốc hằng năm.
| Mốc | Hệ số 1,07 mũ n | Số dư | Trong đó tiền lãi |
|---|---|---|---|
| Sau 5 năm | khoảng 1,4026 | khoảng 70,13 triệu | khoảng 20,13 triệu |
| Sau 10 năm | khoảng 1,9672 | khoảng 98,36 triệu | khoảng 48,36 triệu |
| Sau 15 năm | khoảng 2,7590 | khoảng 137,95 triệu | khoảng 87,95 triệu |
Năm năm đầu lãi được khoảng 20 triệu, năm năm sau được khoảng 28 triệu, năm năm tiếp theo được gần 40 triệu, dù không bỏ thêm đồng nào. Đọc bảng theo cách này giúp đặt kỳ vọng đúng: giai đoạn đầu chậm là bình thường, không phải phép tính sai.
Tất cả số trên là giả định. Lãi suất thực tế thay đổi theo thời gian và theo từng loại sản phẩm, nên dùng công thức để hiểu cơ chế và ước lượng, không để hứa hẹn một con số chắc chắn.
Giới hạn của công thức gốc
Lãi suất được coi là không đổi. Công thức giả định r giữ nguyên suốt n kỳ. Thực tế lãi có thể lên xuống mỗi lần tái tục. Khi lãi thay đổi, phải tính từng đoạn: nhân hệ số của đoạn này rồi nhân tiếp hệ số của đoạn sau.
Không có góp thêm hay rút ra. Chỉ cần mỗi tháng bỏ thêm một khoản là công thức một dòng này không còn đủ. Trường hợp đó dùng công thức chuỗi tiền góp đều hoặc hàm FV, cả hai có bài riêng trong danh mục.
Chưa trừ thuế, phí, phạt. Nếu có phí quản lý hay khoản bị trừ khi rút sớm, số thực nhận sẽ thấp hơn. Cách làm đúng là trừ các khoản đó vào lãi suất mỗi kỳ trước khi nâng luỹ thừa.
Chưa tính lạm phát. Con số 179 triệu sau 10 năm là tiền danh nghĩa. Sức mua của nó thấp hơn sức mua của 179 triệu hôm nay. Chuyện đưa lạm phát vào phép tính nằm ở danh mục về giá trị thật của tiền.
Kết quả nhạy với giả định. Đổi lãi giả định từ 6% sang 5% trong 20 năm làm số cuối giảm khoảng một phần sáu. Vì vậy khi lập kế hoạch nên tính thêm một kịch bản thấp hơn, để không dựa cả kế hoạch vào một con số đẹp.
Tự kiểm nhanh sau khi thay số
Trước khi ghi kết quả vào sổ hay bảng kế hoạch, dành một phút soát lại theo danh sách dưới đây. Phần lớn lỗi tính lãi kép bị bắt ở bước này.
- Lãi suất đã viết dạng thập phân chưa: 6% là 0,06, không phải 6.
- Lãi suất và số kỳ có cùng đơn vị không: lãi tháng thì đếm tháng, lãi năm thì đếm năm.
- Kết quả có lớn hơn lãi đơn không: với lãi dương và nhiều hơn một kỳ, lãi kép luôn cho số lớn hơn lãi đơn. Nếu nhỏ hơn, có chỗ sai.
- Kết quả có khớp ước lượng thô không: với lãi khoảng 6% một năm, tiền tăng gấp đôi sau khoảng 12 năm. Kết quả 10 năm mà đã gấp năm lần là dấu hiệu sai ngoặc hoặc sai số thập phân.
- Đã làm tròn quá sớm chưa: giữ bốn chữ số thập phân ở hệ số, làm tròn ở cuối.
- Kết quả có ghi rõ là giả định không: khi đưa cho người khác xem, ghi kèm lãi suất và số năm đã dùng.
Thói quen ghi cả ba thứ P, r, n cạnh kết quả giúp người đọc lại sau này hiểu ngay con số ấy đến từ đâu, và khi có lãi suất mới chỉ cần thay một ô là tính lại được.
Câu hỏi thường gặp
Công thức lãi kép đơn giản nhất viết thế nào?
Số tiền cuối bằng số gốc nhân với một cộng lãi suất mỗi kỳ, rồi nâng lên luỹ thừa số kỳ. Ví dụ giả định 100 triệu, 6% một năm, 10 năm thì bằng 100 nhân 1,06 mũ 10, khoảng 179,08 triệu.
Lãi suất trong công thức lãi kép viết là 6 hay 0,06?
Viết dạng thập phân là 0,06. Nếu thay số 6 vào chỗ r, hệ số mỗi kỳ thành 7 thay vì 1,06 và kết quả sẽ lớn vô lý. Trên bảng tính có thể gõ 6% vì ô tự hiểu là 0,06.
Số kỳ n trong công thức là số năm hay số tháng?
Là số lần lãi được nhập vào gốc. Lãi nhập gốc mỗi năm thì n là số năm, nhập mỗi tháng thì n là số tháng và lãi suất cũng phải là lãi của một tháng. Hai thứ này luôn phải cùng đơn vị.
Vì sao tính lãi kép ra số lớn hơn lấy lãi suất nhân số năm?
Vì lấy lãi suất nhân số năm là cách tính lãi đơn, chỉ tính lãi trên số gốc ban đầu. Lãi kép tính lãi trên số dư đã có lãi các kỳ trước, nên mỗi kỳ phần lãi nhích lên và tổng cuối lớn hơn.
Có góp thêm mỗi tháng thì dùng công thức này được không?
Không đủ. Công thức một dòng chỉ đúng cho một khoản bỏ vào từ đầu rồi để yên. Có góp thêm đều đặn thì cần công thức chuỗi tiền góp hoặc hàm FV trên bảng tính, cộng thêm phần của khoản gốc ban đầu.
Kết quả tính lãi kép có phải số tiền chắc chắn nhận được không?
Không. Kết quả chỉ đúng với lãi suất giả định đã dùng và khi lãi không đổi suốt thời gian giữ. Lãi thực tế có thể thay đổi, có thể có phí và thuế, nên con số này dùng để ước lượng và so sánh kịch bản.