Số tiền cuối cùng của một khoản tích luỹ theo lãi kép do đúng ba yếu tố quyết định: mỗi kỳ góp bao nhiêu, tỷ lệ sinh lời mỗi năm là bao nhiêu, và giữ được bao nhiêu năm. Mọi lời khuyên về tích sản rốt cuộc đều xoay quanh việc kéo một trong ba cần gạt này.
Ba yếu tố không nặng như nhau, và cũng không nằm trong tay mình như nhau. Bài này lấy một ví dụ giả định làm mốc, rồi lần lượt thay đổi từng yếu tố một khoảng hợp lý để xem số tiền cuối dịch chuyển bao nhiêu. Từ đó rút ra yếu tố nào đáng dồn sức, yếu tố nào dễ bị đánh giá quá cao, và vì sao ghép hai cần gạt nhỏ thường hiệu quả hơn kéo mạnh một cần gạt. Mọi tỷ lệ là số tròn giả định.
Một phép tính, ba cần gạt
Với khoản góp đều hằng tháng, số tiền tương lai tính bằng công thức: tiền góp mỗi kỳ nhân với một hệ số. Hệ số đó bằng (1 + i) mũ n, trừ đi 1, rồi chia cho i, trong đó i là tỷ lệ mỗi kỳ và n là số kỳ góp. Không cần nhớ công thức, chỉ cần thấy cấu trúc của nó: tiền góp đứng ngoài, nhân thẳng vào kết quả; còn tỷ lệ và số kỳ nằm trong phần luỹ thừa.
Cấu trúc đó nói lên tính cách của từng cần gạt. Tiền góp tác động theo tỷ lệ thuận đơn giản: góp gấp rưỡi thì số tiền cuối gấp rưỡi, không hơn không kém. Tỷ lệ và số năm thì tác động qua luỹ thừa, nghĩa là ảnh hưởng của chúng lớn dần khi chúng tăng, và lớn hơn hẳn khi đi cùng nhau.
Mốc so sánh trong bài: góp 2 triệu mỗi tháng, tỷ lệ giả định 6% một năm ghép theo tháng, giữ 20 năm. Kết quả khoảng 924 triệu, trong đó 480 triệu là tiền tự bỏ vào và khoảng 444 triệu là lãi. Từ mốc này, mỗi lần chỉ đổi một yếu tố, giữ nguyên hai yếu tố kia.
Đổi từng yếu tố trên cùng một ví dụ
Mốc: 2 triệu mỗi tháng, 6% một năm, 20 năm, kết quả khoảng 924 triệu. Các dòng dưới chỉ thay một yếu tố so với mốc:
| Thay đổi | Tổng tiền tự bỏ vào | Số tiền cuối ước tính | So với mốc |
|---|---|---|---|
| Mốc ban đầu | 480 triệu | khoảng 924 triệu | — |
| Góp 3 triệu thay vì 2 triệu | 720 triệu | khoảng 1,39 tỷ | tăng khoảng 50% |
| Tỷ lệ 8% thay vì 6% | 480 triệu | khoảng 1,18 tỷ | tăng khoảng 27% |
| Tỷ lệ 4% thay vì 6% | 480 triệu | khoảng 734 triệu | giảm khoảng 21% |
| Giữ 25 năm thay vì 20 năm | 600 triệu | khoảng 1,39 tỷ | tăng khoảng 50% |
| Giữ 30 năm thay vì 20 năm | 720 triệu | khoảng 2,01 tỷ | tăng khoảng 117% |
Hai dòng đáng đặt cạnh nhau là "góp 3 triệu" và "giữ 25 năm". Chúng cho cùng một kết quả, khoảng 1,39 tỷ. Một bên phải góp thêm 1 triệu mỗi tháng suốt hai mươi năm, tổng cộng 240 triệu tiền thêm. Bên kia chỉ góp thêm năm năm với mức cũ, tổng cộng 120 triệu tiền thêm. Thời gian rẻ hơn tiền góp một nửa trong ví dụ này.
Dòng "giữ 30 năm" cho thấy tác động của thời gian không đều: mười năm thêm làm số tiền cuối hơn gấp đôi. Lý do là những năm cuối là những năm số dư đã lớn, phần lãi mỗi năm của chúng tự nó đã vượt khoản góp cả năm.
Từng yếu tố: nặng bao nhiêu và tự quyết được bao nhiêu
Tiền góp: tác động vừa phải, nhưng nằm gần như hoàn toàn trong tay mình. Đây là yếu tố duy nhất ta có thể quyết định ngay trong tháng này. Nó không khuếch đại như hai yếu tố kia, nhưng là nền móng: không góp thì không có gì để ghép lãi. Tăng khoản góp từng bước theo thu nhập là cách tác động bền nhất.
Tỷ lệ sinh lời: tác động lớn, nhưng nằm ít trong tay mình và luôn đi kèm rủi ro. Tỷ lệ cao hơn hai điểm phần trăm làm số tiền cuối tăng khoảng một phần tư trong hai mươi năm. Nhưng không ai chọn được tỷ lệ cao mà không nhận thêm rủi ro, và một năm thua lỗ nặng có thể xoá phần lợi của nhiều năm. Trang này không bàn chọn kênh; chỉ lưu ý rằng ở yếu tố này, việc tránh mất gốc quan trọng hơn việc đuổi theo vài điểm phần trăm.
Số năm giữ: tác động mạnh nhất về dài hạn, và nằm trong tay mình nhiều hơn ta nghĩ. Không ai lùi được năm bắt đầu, nhưng mỗi người quyết định được việc có rút quỹ ra giữa chừng hay không, và có giữ quỹ thêm vài năm trước khi dùng hay không. Mỗi lần rút sớm là cắt bớt yếu tố mạnh nhất.
Một yếu tố thứ tư hay bị quên: chi phí. Phí quản lý, phí rút trước hạn hay thuế đều trừ thẳng vào tỷ lệ sinh lời mỗi năm. Một khoản phí 1% một năm nghe nhỏ, nhưng nó kéo tỷ lệ 6% xuống 5%, và qua hai mươi năm làm hụt số tiền cuối một khoản đáng kể. Khi so các lựa chọn, luôn dùng tỷ lệ sau khi đã trừ phí.
Ghép hai cần gạt nhỏ thay vì kéo mạnh một cần gạt
Vì tỷ lệ và số năm cùng nằm trong phần luỹ thừa, tác động của chúng nhân với nhau chứ không cộng. Hai thay đổi vừa phải đặt cạnh nhau thường đem lại nhiều hơn một thay đổi lớn đứng một mình. Ví dụ, giữ 30 năm với tỷ lệ 8% thay vì 20 năm với tỷ lệ 6%, vẫn góp 2 triệu mỗi tháng, số tiền cuối lên khoảng 2,98 tỷ, hơn ba lần mốc ban đầu.
Với người đọc trang này, cách ghép thực tế nhất không phải là tìm tỷ lệ cao hơn mà là ghép tiền góp với thời gian. Bắt đầu với khoản góp vừa sức, tăng một chút mỗi năm theo thu nhập, và cam kết không rút trước mốc. Mỗi cần gạt chỉ kéo nhẹ, nhưng ghép lại cho kết quả lớn mà không đòi hỏi nhận thêm rủi ro nào.
Điều ngược lại cũng đúng và cần nói rõ: khi một yếu tố bị kéo ngược, nó kéo cả hai yếu tố kia xuống. Một lần rút quỹ giữa chừng không chỉ làm giảm số dư mà còn làm mất số năm ghép lãi của khoản bị rút. Một năm thua lỗ không chỉ mất phần tiền đó mà còn mất toàn bộ lãi lẽ ra sinh trên phần tiền đó trong những năm sau. Vì vậy giữ cho cả ba yếu tố không đi lùi thường quan trọng hơn cố đẩy một yếu tố lên cao.
Trong đời thật, ba yếu tố bị bào mòn thế nào
Trên giấy, ba yếu tố là ba con số cố định. Ngoài đời, chúng bị bào mòn từng chút mà người góp ít khi để ý. Khoản góp bị bỏ qua vài tháng vì đám cưới, sửa xe, Tết nhất, rồi không ai bù lại. Số năm giữ bị cắt ngắn vì quỹ được rút ra mua một món đồ, định bụng sẽ góp trả sau. Tỷ lệ bị kéo xuống vì tiền nằm ở tài khoản thanh toán nhiều tháng trước khi được chuyển đi, hoặc vì những khoản phí không ai đọc kỹ.
Thử tính một trường hợp giả định: trong hai mươi năm góp 2 triệu mỗi tháng, cứ mỗi năm bỏ lỡ hai tháng góp. Tổng tiền góp giảm khoảng một phần sáu, và số tiền cuối cũng hụt tương ứng, khoảng trên dưới 150 triệu so với mốc 924 triệu. Nếu thêm vào đó một lần rút 100 triệu ở năm thứ mười để chi tiêu, khoản rút này lẽ ra còn tăng lên gần gấp đôi trong mười năm còn lại, nên phần hụt thật ở cuối kỳ lớn hơn nhiều so với 100 triệu đã rút.
Bài học ở đây không phải là phải góp hoàn hảo, mà là thiết kế kế hoạch sao cho khó bị bào mòn. Chuyển tiền tự động ngay ngày nhận lương bảo vệ yếu tố tiền góp. Một quỹ dự phòng tách riêng bảo vệ yếu tố thời gian, vì khi có việc gấp người ta rút quỹ dự phòng chứ không rút quỹ tích sản. Đọc kỹ phí và không để tiền nằm chờ quá lâu bảo vệ yếu tố tỷ lệ. Ba thói quen nhỏ này giữ cho phép tính trên giấy sát với kết quả ngoài đời.
Tự đánh giá ba yếu tố trong kế hoạch của nhà mình
Một buổi tối với giấy bút hoặc bảng tính là đủ để xem kế hoạch hiện tại đang yếu ở yếu tố nào:
- Ghi mức góp hiện tại mỗi tháng và so với thu nhập. Nếu mức góp chưa từng thay đổi trong nhiều năm dù thu nhập đã tăng, đó là chỗ dễ cải thiện nhất.
- Ghi số năm còn lại tới mốc dùng tiền. Nếu khoảng thời gian quá ngắn so với mục tiêu, cân nhắc lùi mốc hoặc chia mục tiêu thành phần dùng sớm và phần dùng muộn.
- Ghi tỷ lệ đang dùng để lập kế hoạch và tự hỏi nó có thực tế không. Một kế hoạch chỉ chạy được khi tỷ lệ cao bất thường là kế hoạch mong manh; nên lập với tỷ lệ thận trọng và coi phần dư nếu có là lợi thêm.
- Ghi các khoản phí đang trừ vào quỹ mỗi năm. Trừ chúng khỏi tỷ lệ trước khi tính.
- Đổi lần lượt từng yếu tố trên bảng tính, mỗi lần một yếu tố, để xem yếu tố nào tác động nhiều nhất với chính hoàn cảnh của nhà mình.
Kết quả của bài tập này thường khác nhau giữa các nhà. Người trẻ thấy thời gian là lợi thế lớn nhất; người trung niên thấy tiền góp là cần gạt còn kéo được; người sắp tới mốc thấy việc không rút sớm và giữ tỷ lệ ổn định là quan trọng nhất. Mỗi hoàn cảnh có một cần gạt chính, và biết nó là bước đầu để không dàn sức sai chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Ba yếu tố của lãi kép là gì?
Là số tiền góp mỗi kỳ, tỷ lệ sinh lời mỗi năm và số năm giữ tiền. Số tiền cuối của một khoản tích luỹ theo lãi kép được quyết định bởi ba yếu tố này, cộng thêm chi phí như phí quản lý hay phí rút trước hạn trừ vào tỷ lệ sinh lời.
Yếu tố nào quan trọng nhất trong lãi kép?
Về dài hạn, số năm giữ thường có tác động mạnh nhất vì nó nằm trong phần luỹ thừa của công thức. Trong ví dụ giả định 2 triệu mỗi tháng, 6% một năm, giữ 30 năm thay vì 20 năm làm số tiền cuối hơn gấp đôi.
Tăng tiền góp hay giữ lâu hơn thì lợi hơn?
Trong ví dụ giả định, góp 3 triệu thay vì 2 triệu trong 20 năm và góp 2 triệu trong 25 năm cho cùng khoảng 1,39 tỷ, nhưng cách thứ hai tốn ít tiền góp thêm hơn một nửa. Thời gian thường rẻ hơn, nhưng tốt nhất là kết hợp cả hai.
Tỷ lệ sinh lời cao hơn hai điểm phần trăm thì khác bao nhiêu?
Trong ví dụ giả định 2 triệu mỗi tháng trong 20 năm, tỷ lệ 8% thay vì 6% làm số tiền cuối tăng khoảng 27%, từ khoảng 924 triệu lên khoảng 1,18 tỷ. Tuy nhiên tỷ lệ cao hơn luôn đi kèm rủi ro cao hơn, và một năm mất gốc có thể xoá lợi thế đó.
Phí 1% một năm có ảnh hưởng nhiều tới lãi kép không?
Có, và lớn hơn cảm nhận. Phí trừ thẳng vào tỷ lệ sinh lời mỗi năm, nên một khoản phí 1% kéo tỷ lệ 6% xuống 5% và ảnh hưởng tới toàn bộ thời gian giữ. Qua nhiều năm, phần hụt có thể bằng nhiều năm tiền góp.
Làm sao biết kế hoạch tích luỹ của mình đang yếu ở yếu tố nào?
Lập bảng tính với ba ô cho tiền góp, tỷ lệ và số năm, rồi đổi từng ô một khoảng hợp lý và xem số tiền cuối thay đổi bao nhiêu. Yếu tố nào vừa có tác động lớn vừa nằm trong tay bạn là chỗ nên tập trung.